مقامهایی در آمریکا و اسرائیل روز دوشنبه، همزمان با نزدیک شدن ضربالاجل دونالد ترامپ، از تحول مهمی مطلع شدند: به گفته یک مقام اسرائیلی، یک مقام منطقهای و منبع سومی که از مذاکرات آگاه بود، "رهبر جمهوری اسلامی" برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ به مذاکرهکنندگان خود دستور داد به سمت توافق حرکت کنند.
تصویر کلی: در حالی که ترامپ بهصورت علنی از «نابودی کامل» سخن میگفت، پشتپرده نشانههایی از پیشرفت دیپلماتیک دیده میشد -- هرچند حتی منابع نزدیک به ترامپ هم تا لحظه اعلام آتشبس نمیدانستند نتیجه چه خواهد شد.
- نیروهای آمریکایی در خاورمیانه و مقامهای پنتاگون در ساعات پایانی خود را برای یک کارزار گسترده بمباران زیرساختهای ایران آماده میکردند و همزمان تلاش داشتند بفهمند ترامپ به کدام سمت متمایل است. یک مقام دفاعی گفت: «نمیدانستیم چه خواهد شد. وضعیت کاملاً غیرقابلپیشبینی بود.»
- متحدان منطقهای انتظار تلافی جمهوری اسلامی در مقیاسی بیسابقه را داشتند. در داخل ایران نیز برخی غیرنظامیان برای دور شدن از مناطق هدف احتمالی در حال ترک خانههای خود بودند.
- این روایت از دیپلماسیای که فعلاً مانع از تشدید درگیری ها شده، بر اساس گفتوگو با یازده منبع مطلع از مذاکرات تنظیم شده است.
آغاز ماجرا: صبح دوشنبه، در حالی که ترامپ در مراسم عید پاک کاخ سفید میان جمعیت حضور داشت، استیو ویتکافِ «بسیار خشمگین» پشت تلفنها مشغول رایزنی بود.
- فرستاده آمریکا به میانجیها گفت طرح ۱۰ بندیِ متقابل ایران که تازه دریافت شده بود «فاجعه» است.
- این موضوع آغاز روزی «آشفته» از اصلاحات بود؛ میانجیهای پاکستانی پیشنویسها را میان ویتکاف و عباس عراقچی رد و بدل میکردند و وزرای خارجه مصر و ترکیه نیز تلاش داشتند اختلافها را کاهش دهند.
- تا شب دوشنبه، میانجیها موافقت آمریکا را برای یک پیشنهاد بهروزشده شامل آتشبس دو هفتهای گرفتند. تصمیم نهایی با رهبر جمهوری اسلامی بود که به گفته منابع، دوشنبه و سهشنبه فعالانه در روند دخالت داشت.
نقش پشتپرده مجتبی خامنه ای:
درگیری فعال و تهدید ترور از سوی اسرائیل باعث شد ارتباطات او مخفیانه و دشوار باشد؛ او عمدتاً از طریق انتقال یادداشتها توسط رابطها پیام میفرستاد.
- دو منبع موافقت او با مذاکرهکنندگان برای رسیدن به توافق را «نقطه عطف» توصیف کردند.
- به گفته یک منبع منطقهای، عباس عراقچی نیز در پیشبرد مذاکرات و متقاعد کردن فرماندهان سپاه برای پذیرش توافق نقش محوری داشت.
- چین نیز به ایران توصیه کرده بود مسیر خروج از بحران را بپذیرد.
- در نهایت، همه تصمیمهای اصلی از فیلتر رهبر جمهوری اسلامی عبور میکرد. یک منبع گفت: «بدون چراغ سبز او توافقی در کار نبود.»
چگونه به آتشبس رسیدند:
صبح سهشنبه روشن شد که پیشرفتهایی حاصل شده، اما این مانع از شدیدترین تهدید ترامپ نشد: «امشب یک تمدن کامل خواهد مرد.»
- برخی رسانههای آمریکایی گزارش دادند جمهوری اسلامی در واکنش به این تهدید مذاکرات را قطع کرده است، اما منابع آکسیوس گفتند چنین چیزی رخ نداد و در واقع روند مذاکرات رو به جلو بود.
- معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، از مجارستان با میانجیهای پاکستانی در تماس بود.
- همزمان، بنیامین نتانیاهو در طول روز به طور مداوم با ترامپ و تیم او تماس داشت، اما اسرائیلیها بهتدریج نگران شدند که کنترل روند را از دست دادهاند.
حدود ظهر سهشنبه به وقت شرق آمریکا، درک کلی از نزدیک شدن طرفها به آتشبس دو هفتهای شکل گرفت.
- سه ساعت بعد، نخستوزیر پاکستان شهباز شریف شرایط را در شبکه ایکس منتشر و از دو طرف خواست آن را بپذیرند.
- ترامپ بلافاصله تماسها و پیامهایی از متحدان تندرو دریافت کرد که از او میخواستند پیشنهاد را رد کند.
- حتی برخی از نزدیکان ترامپ که یک یا دو ساعت قبل با او صحبت کرده بودند، همچنان تصور میکردند او آتشبس را رد خواهد کرد -- تا زمانی که ناگهان آن را پذیرفت.
کمی پیش از انتشار موضع خود، ترامپ با نتانیاهو صحبت کرد و تعهد او برای پایبندی به آتشبس را گرفت. سپس با فرمانده ارتش پاکستان، عاصم منیر، تماس گرفت تا توافق نهایی شود.
- ۱۵ دقیقه پس از پست ترامپ، به نیروهای آمریکایی دستور توقف داده شد.
- عراقچی نیز اعلام کرد ایران به آتشبس پایبند خواهد بود و تنگه هرمز را برای کشتیهایی که «در هماهنگی با نیروهای مسلح جمهوری اسلامی» فعالیت کنند باز میکند.
چه خواهد شد:
هنوز مشخص نیست جمهوری اسلامی تا چه حد اجازه ازسرگیری کشتیرانی را خواهد داد و نتانیاهو تا چه اندازه به آتشبس پایبند میماند.
- یک مقام ارشد اسرائیلی گفت نتانیاهو تضمینهایی دریافت کرده که آمریکا در مذاکرات صلح بر کنار گذاشتن مواد هستهای، توقف غنیسازی و پایان تهدید موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی پافشاری خواهد کرد.
- انتظار میرود ونس رهبری هیئت آمریکایی در مذاکرات برنامهریزیشده در پاکستان را بر عهده بگیرد.
- اختلافهای بزرگی همچنان میان دیدگاههای آمریکا و جمهوری اسلامی وجود دارد و احتمال ازسرگیری جنگ واقعی است.
گام بعدی:
پیت هگست وزیر دفاع آمریکا و کارولین لیویت سخنگوی کاخ سفید قرار است در کنفرانسهای خبری از تهدیدهای ترامپ دفاع کنند و بگویند همین تهدیدها باعث رسیدن به توافق شد.
در مقابل، جمهوری اسلامی که استدلالی کاملاً متفاوت مطرح میکند، ممکن است همچنان این پرسش را داشته باشد که آیا تهدیدهای ترامپ واقعاً پایان یافته است یا نه.