سردرگمی و اختلاف در روایت شاهکار اگزوپری امیر، شهریار، شازده یا مسافر؟
قانون-بالاخره چی صدایش کنیم؟ حتی در ترجمه نام شخصیت اول این قصه هم دعواست! مثلاً احمد شاملو ابتدا نسخه خود را با عنوان «مسافر کوچولو» در دو مدیوم نوارقصه و کتاب منتشر کرد. گرچه از چاپ سوم کتاب به بعد عنوان «شازده کوچولو» را مناسبتر دید، ولی نوارقصه دیگر منتشر شده بود و تا امروز هنوز به همان نام شناخته میشود.
به گزارش قانون به نقل از نیلوفرآبی، ترجمههای متعددی که از این اثر معروف شده، گویای اختلاف نظر شدید مترجمان در برگردان فارسی کتاب اگزوپری است. حدود 20 تا 30 مترجم به سراغ این کتاب رفتهاند و امروز چاپهای متعددی از شازده کوچولو در بازار کتاب پیدا میشود. محمد قاضی (۱۳۳۳)، فریدون کار (۱۳۴۲)، احمد شاملو (۱۳۶۳)، مصطفی ایلخانیزاده (۱۳۶۹)، محمدتقی بهرامیحران (۱۳۷۲)، اصغر رستگار (۱۳۷۹)، ابوالحسن نجفی (۱۳۷۹)، عباس پژمان (۱۳۸۶)، حمیدرضا بلوچ (۱۳۸۶)، مصطفی رحماندوست (۱۳۸۷)، دلآرا قهرمان (۱۳۸۸)، ج. بهرامیان (۱۳۸۹)، محمد مجلسی (۱۳۹۰)، رضا طاهری (۱۳۹۳)، الهام ذوالقدر (۱۳۹۵) و... هرکدام در مقطعی و با شمایلی متفاوت ترجمههای خود را به بازار فرستادند. به قول یک کارشناس کتاب: «در ایران ناشری نیست که دستکم یک نسخه شازده کوچولو نداشته باشد!»
در میان این سردرگمی، آنچه مسلم است اینکه ترجمههای قاضی، نجفی و شاملو از شهرت و مقبولیت بیشتری برخوردارند. در اقتباسهایی که به عنوان نوارقصه منتشر شدند هم از دوتا از همین ترجمهها استفاده شده. به همین دلیل، مقایسهای کوتاه میان این روایتها ضروری به نظر میرسد.
پایگاه اینترنتی «شبکه مترجمین ایران» در مقدمه تحقیق و مقایسهای که در این زمینه انجام داده، مینویسد: «با مطالعه دقیق میتوان به تفاوتها و شباهتهای کار این مترجمین زبده پیبرد. برای نمونه میتوان گفت که ترجمه شاملو به اشعار خود نزدیکتر بوده و از حالت شکستهنویسی خاصی پیروی میکند. ابوالحسن نجفی ترجمه رسمیتری انجام داده و سعی نکرده تا متن حالت کودکانه پیدا کند. و بالاخره در متن ترجمه قاضی از کلمات قدیمیتری استفاده شده تا آن را بیشتر به داستانی کلاسیک شبیه سازد.»
انتقاد ابوالحسن نجفی از احمد شاملو
شازده کوچولو شاعرانه است، نه عامیانه
برگردان احمد شاملو نخستینبار دی 1358 در هفتهنامه «کتاب جمعه» به چاپ رسید. 5 سال بعد یعنی در 1363 به صورت کتاب و پاییز سال بعد نوار صوتی آن توسط انتشارات ابتکار منتشر شد؛ همگی هم با عنوان عجیب «مسافر کوچولو».
مترجم معروف «ابوالحسن نجفی» در انتقادی بر ترجمه شاملو از این کتاب گفته است: «شاملو کتاب را نخستینبار با نام مسافر کوچولو ترجمه کرد و در مقدمهای که بر کتاب آورده مدعی میشود که پرنس به معنای شاهزاده نیست. علاوه بر این ما در نیمی از این کتاب، شخصیت اصلی را با نام مسافر کوچولو و در نیم دیگر او را با نام «امیر» میشناسیم. او در تحریر دوم، آن مقدمه را حذف و در تحریر سوم، کتاب را یکبار دیگر و اینبار با نام شازده کوچولو ترجمه میکند. گرچه زبان اصل کتاب که زبان معیار است رنگ شاعرانه دارد و شاملو در ترجمه خود از زبان عامیانه استفاده کرده است.»
از ترجمه جناب «محمد قاضی» - که در دهه سی و 10 سال پس از انتشار کتاب در فرانسه، انجام شده- هم ایرادهایی گرفتهاند. مثلاً در تازه ترین مورد، اواسط پاییز امسال «علی شکرالهی» با طرح ادعای کاستیهایی در ترجمه قاضی، ورژن خود را با عنوان «شاهزاده کوچولو» منتشر کرد. شکرالهی در مقدمه کتاب با اشاره به ترجمههای مکرر این داستان، دلایل ترجمه مجددش از آن را نوشته و به کاستیهایی که به نظرش در ترجمههای پیشین وجود داشته اشاره کرده: «زندهیاد محمد قاضی در دورانی آن را ترجمه کرده بود که کار ترجمه در ایران آنچنان که باید وشاید فراگیر نبود و تحصیلکردگان و تعداد ایرانیان برونمرز، گستره میلیونی امروز را نداشت. پس بدونشک با گذشت ٦٠ سال از آن تاریخ، واژهها نیز بهگونهای دیگر بیان میشود و زبان و گستره واژگان پارسی نیز دستخوش تغییراتی شده است!
نکته مهمتر اینکه، از آنجایی که ایشان ترجمه این کتاب را یک سال پس از کودتای ٢٨ مرداد برعهده گرفتهاند، در استفادهکردن از نام شاهزاده، دوری جسته و نام شازده را برگزیدهاند و در فصل دهم نیز، که در مورد یک پادشاه است، به نظر میرسد ایشان در کار ترجمه، موضع سیاسی خود را اعمال نموده و عدهای دیگر نیز ناآگاهانه، همین شیوه را دنبال کردهاند!»
یکی از مواردی که شکرالهی بهعنوان نقص ترجمههای موجود از این داستان به آن اشاره کرده، واژه Apprivoiser است که «اهلیکردن» یا «رامکردن» ترجمه شده و بهاعتقاد مترجم در زبان فرانسه به مفهوم خوگرفتن، مانوسشدن، الفتگرفتن، اخت و همدلشدن است.
به هرحال چهکسی میتواند منکر حلاوت و لذت خواندن یا شنیدن این سه روایت مختلف از داستان شازده کوچولو و گل مغرورش بشود؟ چیزی که حتی خود فرانسویها هم قطعاً از آن محرومند و فقط یک Le Petit Prince دارند!
اقتباسهای فراوان
شازده کوچولو به بیش از ۲۵۰ زبان و گویش ترجمه شده، یکی از پرفروشترین کتابهای تاریخ با فروش بیش از ۲۰۰ میلیون است و به طور متوسط سالی یک میلیون نسخه از آن در جهان به فروش میرسد. به این ترتیب عجیب نیست که دائماً اقتباسهای جدیدی از آن ساخته و عرضه میشود. مثلاً به مناسبت هفتادمین سالگرد تولد این رمان، در مارس ۲۰۱۳ نسخههای جدیدی از آن منتشر شد: نسخهای با جلد مقوایی برای نوجوانان، دیگری به همراه سیدی کتاب گویا با صدای «ویگو مورتنسن» (بازیگر فیلم «ارباب حلقهها») و سومی نسخهای مصور به همراه نقاشیهای «ژوان سفار».
سال 2015 هم انیمیشن سینمایی تحسین شدهای به کارگردانی «مارک آزبورن» روی پرده رفت که چهرههای معروفی مثل: جف بریجز (خلبان)، بنیچو دلتورو (مار)، جیمز فرانکو (روباه) و ماریون کوتیار (گل رز) در آن صداپیشگی کرده بودند.
در ایران اما فقط همان دو نوارقصه را داریم و بس! البته اواخر دهه شصت تلهتئاتری از این قصه در تلویزیون پخش شد و نمایشی اقتباسی با عنوان «در جستجوی دوست» از «احمد کامیابی مسک» در پاریس و تهران چاپ شده و بر صحنه رفته است. باقی اجراها هم به همین مهجوری و ناموفق بودند که نامی ازشان باقی نمانده است.
سیمای فارسی مسافر کوچولو
کودکی ما پر بود از کارتونهای ژاپنی اغلب غمانگیز، که بعضی از آنها در مجموعه «قشنگترین قصههای دنیا» از داستانهای معروف و کلاسیک ادبیات جهان الهام گرفته شده بودند. مجموعههایی مثل: بینوایان، باخانمان، و حتی قصههای هانس کریستین اندرسن.
«مسافر کوچولو» اما مجموعه مجزایی بود که طبق فرمول ساخت همان کارتونهای ژاپنی با اضافه کردن چند توله حیوان و داستانهای فرعی، با الهام از شخصیتها و داستان شازده کوچولوی اگزوپری ساخته شده بود. این مجموعه انیمیشن با نام اصلی «پرنس ستارهها: پرنس کوچولو» (Hoshi no Ojisama: Puchi Puransu) محصول استودیوی پویانمایی «ناک» بوده و انیماتور معروف ژاپنی «یوشیکازو یاسوهیکو» کارگردانی و طراحی کاراکترهای آن را برعهده داشت.
مسافر کوچولو از ژوئیه ۱۹۷۸ تا مارس ۱۹۷۹ در ۳۹ قسمت از شبکه تلویزیونی آساهی پخش شد و در دهه هشتاد میلادی به زبانهای دیگر هم دوبله و در تلویزیون کشورهای مختلف بارها به نمایش در آمد؛ از جمله ایران و در برنامه کودک و نوجوان ساعت 5 عصر شبکه یک. در نسخه فارسی این کارتون «مریم شیرزاد» به جای مسافر کوچولو، «مهوش افشاری» به جای گل سرخ و «علیرضا بدرطالعی» به جای خلبان صحبت کردهاند.
شاید امروز چیز زیادی از داستانهای مسافر کوچولو یادمان نمانده باشد اما بعید است تیتراژ زیبای آن و صحنههای پاک کردن دهانه آتشفشانها، شکفتن و بیدار شدن گل، و پرواز شازده کوچولو با گروه پرندگان را فراموش کرده باشید.
منبع:پژواک ایران