تئوری ریسمان String Theory تارهای رقصندهٔ انرژی Dancing Filament of Energy
همنشین بهار

 
 
...
منابع این بحث، بعداً اضافه می‌شود
 

گاه دل آدمی می‌گیرد و در خود فرومی‌رود. من نیز دل‌تنگ می‌شوم، دلتنگ دوستانی که در غبار افسانه‌ها گم شدند و سر بر خاک نهادند. رفتند و یا، دیگر شدند. دلتنگ رابطه‌های چهره به چهره با مردم دردمندی که غنچه لبخند بر لبان‌شان پژمرد. دلم تنگ می‌شود برای میهن دلبندم و برای دشت و کوه و صحرا و آسمان پُر ستاره‌اش، برای گرد و خاک کوچه‌ای که در آن بازی می‌کردم،برای پدر و مادرم که به یادگارها پیوستند و حتی نتوانستم بر سر مزارشان بروم. برای «هرانگ»، آن آب زلال، و برای کسی که دوستش داشتم و هزار بار بوسیدمش اما با اینکه رؤیا نبود، هیچوقت او را ندیدم… اگر اکنون به وقایع اتفاقیه و ثبت یادمان‌ها می‌پردازم، اگر خاطره و یاد کسانی را زنده می‌کنم که از اعماق حماسه‌ها آمدند و در غبار افسانه‌ها گم شدند، فقط به این دلیل نیست که گذشته، پیش‌درآمد اکنون است، به روزگار ستم‌آلود و غریبی که در آن بسر می‌بریم هم، مربوط است. اگر نبود بیداد حکومتیان که بر ایران خاک پاک ایزدی، گَرد محنت و یأس پاشیده‌اند، تمام وقت به تاریخ علم می‌پرداختم و با فیزیک همنشین می‌شدم. انگاری از اصل خویش دور مانده‌ام. دلم برایش تنگ می‌شود. انگار من و او ساقه یک ریشه، نهال یک بیشه و شکسته از دم یک تیشه بودیم و با هم خویشاوند(خویش+آوند). آن هنگام که نفت چراغ زندگی ما تمام شود، فتیله‌اش با سوختن و نور اندک خویش، تاریکی را پس خواهد زد و روشن خواهد شد که نوع من برای چه خود را به آب و آتش زدیم. چرا به استقبال مرارت‌ها و ابتلائات روزگار رفتیم و به چه چیز امید داشتیم. 
وقتی غوغای وجود ما خاموش شود یادمان‌ها،از رنج‌ و امید نسل ما خواهد گفت... 
حالا برویم سراغ تارهای رقصندهٔ انرژی، ریسمان، آن یار دلنواز !
 
 
فروتنی و تلاش یکی از فیزیک‌دانان برجسته جهان در زمینه نظریه ریسمان، دکتر کامران وفا، الهام بخش من برای تدوین این مطلب بود. انسان شریفی که عشق به میهن و حفظ و حرمت فرهنگ ایرانی نه فقط در کلام، بلکه در منش و زندگی‌اش به چشم می‌خورد. 
خانم‌ها و آقایان محترم، از راه دور و با قلبی نزدیک به شما سلام می‌کنم. سلامی پُر از گرما و شادی و امید. دوستان دانشور و فرهنگ‌ورز، این مطلب در مورد نظریه ریسمان، یا بهتر بگویم تئوری ریسمان String Theory یکی از بحث برانگیزترین اندیشه‌های اثبات‌نشده در دنیای فیزیک است. گرچه شناخت تئوری ریسمان، با مشاهده و اندازه‌گیری، همراه نبوده و اثبات‌پذیر و ابطال‌پذیر نیست(پیش‌بینی ابطال‌پذیری نمی‌کند) و طبیعت و جهانی را به تصویر می‌کشد که فیزیکدان‌ها دوست دارند چنان باشد، اما شایسته تأمل است.
از آنجا که تئوری ریسمان، هماهنگی نیروهای طبیعت را پیش می‌کِشد، باید روی آن فکر گذاشت و به قول مولوی در دفتر دوم مثنوی (داستان ریگ در جوال‌کردن و ملامت‌ فیلسوف) «فکر آن باشد که بگشاید رهی»
اگر روشی برای رّد تئوری ریسمان وجود نداشته باشد یا ادعا شود که ابطال‌پذیر نیست، از ارزش علمی آن کاسته خواهد شد. چرا؟ چون قضیه‌ی علمی قضیه‌ای است که بتوان راه‌هایی برای ابطال آن یافت. 
در این بحث به پژوهشگرانی که در زمینه تئوری ریسمان تلاش کرده‌اند (تا آنجا که می‌دانستم) اشاره نموده و بخشی از ایده‌های برایان گرین Brian Greene (نویسنده کتاب جهان زیبا) همچنین، میچیو کاکو (از نظریّه‌پردازان بزرگ فیزیک) را در مورد تئوری ریسمان که از پیچیده‌ترین نظریات فیزیک جدید است، آورده‌ام. در خلال بحث هر جا به کلیدواژه و کلمات خاص مربوط به موضوع برسیم، توضیح کوتاهی می‌دهم.

منظور از ریسمان، تجمع و تمرکز انرژی است 
تئوری ریسمان که هفتاد هشتاد سال از نخستین بحث پیرامون آن می‌گذرد، با ارائه نمایی جدید از عالم، ما را به فراسوی ظریف‌ترین قوانین حاکم بر هستی سوق می‌دهد. منظور از ریسمان، تجمع و تمرکز انرژی است. تئوری مزبور بر اساس این ایده است که همه چهار نیروی کائنات (گرانش، نیروی الکترومغناطیس و دو نیروی هسته‌ای) می‌توانند به شکل موسیقی دیده شوند. بعداً به این موضوع برمی گردیم. 
...
تئوری ریسمان مبحث و دیدگاهی در فیزیک نظری است.
فیزیک نظری شاخه‌ای از فیزیک است که با استفاده از مُدل‌سازی‌های ریاضی پدیده‌ها و انتزاع، سعی در توضیح، پیش‌بینی و قانون‌مندسازی طبیعت دارد. فیزیک نظری در مقابل فیزیک تجربی قرار می‌گیرد که از ابزارهای تجربی و آزمایشی برای بررسی این پدیده‌ها استفاده می‌کند.
...
تئوری ریسمان بیشتر مربوط به فیزیک ذرات بنیادی -حوزهٔ فیزیک انرژی‌های بالا- است.
ذرّه بنیادی Fundamental particle ذرّه‌ای است که ساختار داخلی آن پیش‌ساختاری نداشته باشد یا هنوز مشخص نشده باشد. 
این تئوری در ابتدا برای توجیه کامل نیروی هسته‌ای قوی به وجود آمد.
نیروی هسته‌ای قوی یکی از چهار نیروی پایه در فیزیک است. نقش نیروی هسته‌ای قوی، باهم‌نگه‌داشتن کوارک‌ها و ذرات تشکیل‌شده از آن‌ها مانند نوترون‌ها و پروتون‌ها در هسته اتم‌ها است. کوارک Quark یک ذره بنیادی و یکی از اجزای پایه‌ای تشکیل‌دهنده ماده‌ است. 
تئوری ریسمان در ابتدا برای توجیه کامل نیروی هسته‌ای قوی به وجود آمد ولی پس از مدتی با گسترش تئوری دیگری که نیروی بین‌هسته‌ای قوی را توضیح می‌دهد (کرومودینامیک کوانتومیQuantum Chromodynamics) کنار گذاشته شد اما در حدود سال‌های ۱۹۸۰ دوباره وارد صحنه شد.
کرومودینامیک کوانتومی QCD یکی از پیچیده‌ترین نظریات علم فیزیک نظری در ارتباط با ذرات بنیادی است که به مطالعه برهمکنشهای بنیادی کوارک-کوارک می‌پردازد.
...
تئوری ریسمان در مورد بنیادی‌ترین اجزای ماده بحث می‌کند و گویای این است که اجزای اولیهٔ غیرقابل تقسیم غیرقابل رویت که همهٔ جهان اطراف ما از جمله نیروها را به‌وجود آورده‌اند، درواقع، رشته‌های ریز قابل ارتعاش انرژی هستند.
...
در خصوص تئوری ریسمان، گاه از نظریات مرتبط با آن صحبت می‌شود. دلیلش این است که تئوری ریسمان یکی دو تا نیست و هر کدام معادلات جداگانه دارد. (پنج نوع آن وجود دارد که در واقع، یک نظریه هستند و اگر یک پارامتر آنها را با هم عوض کنیم، یکی می‌شوند) 
تئوری مزبور با ریاضیات پیچیده خود، زنجیره‌ای از برهان‌ها را فراهم آورده که از مکانیک کوانتومی آغاز می‌شود و با نسبیّت عام به پایان می‌رسد.
مکانیک کوانتومی Quantum mechanics شاخه‌ای بنیادی از فیزیک نظری است که با پدیده‌های فیزیکی در مقیاس میکروسکوپی سروکار دارد. 
نسبیت عام General relativity (در کوتاهترین توضیح)، گرانش یا جاذبه را نه یک نیرو، بلکه یک خاصیت از فضا معرفی می‌کند. گرانش، یک پدیدهٔ طبیعی است که در آن همهٔ اجسامِ دارای جرم یکدیگر را جذب می‌کنند.

شرح و فهم تئوری ریسمان، به ایده‌های تجریدی و به بخش‌های جدیدی از ریاضیات نیاز دارد. بدون آشنایی با مکانیک کوانتوم، همچنین نسبیت عام، هندسهٔ دیفرانسیل (زمینه‌ای از ریاضیات که به بررسی ویژگی‌های خمینه‌ها -مفهوم تعمیم‌یافته از رویه‌ها در ابعاد بالاتر- می‌پردازد)، و جبر تانسورها Tensor algebra، فهم دقیق تئوری ریسمان میسر نیست. اما این بحث به روابط ریاضی تئوری ریسمان، وارد نمی‌شود.

(تانسور Tensor نقطه‌ای از فضا است که توسط یک یا چند شاخص که بیانگر مرتبه آن است، توصیف می‌شود...)
شایان ذکر است که زیبایی تئوری ریسمان، نه تنها به خاطر ریاضیات پیچیده آن، بلکه به خاطر ساختار غنی فیزیکی آن است. کاربرد مفاهیم فیزیکی در ریاضی، در قالب تئوری ریسمان، نشان می‌دهد که این تئوری نه تنها باعث وحدت نیروی جاذبه و دیگر نیروها می‌شود، بلکه توانایی پاسخ به پرسش‌های ریاضی را هم دارد. ساختار غنی منطقی ریاضی‌وار تئوری ریسمان، امر کوچکی نیست.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
تئوری ریسمان، هماهنگی نیروهای طبیعت را پیش می‌کِشد
ازجمله اهداف تئوری ریسمان، سازگاری بین مکانیک کوانتوم با نیروی جاذبه است که در پیامد آن بشود با یک فرمول آن چه در جهان ما می‌‌گذرد را تبیین کرد. اینشتین هم با اتحاد جاذبه و نیروی الکترومغناطیس همبن هدف را دنبال می‌کرد. بنا بر تئوری ریسمان، کوچک‌ترین واحد هستی، نه ذره، بلکه رشته‌های ارتعاشی شبیه به ریسمان است که حامل انرژی هستند. بعداً به این موضوع ببشتر اشاره می‌شود.
...
تئوری ریسمان زیبا و جذاب است، معادله‌های آن هم قانع‌کننده هستند و توضیحات پیشنهاد‌شدهٔ آن برازنده. اما تا کنون هیچ شاهد پژوهشی در حمایت از خود نداشته‌است. شناخت آن با مشاهده و اندازه‌گیری، همراه نبوده و از این نظر اثبات‌پذیر نیست. با اینحال، پژوهشگران به آن توجه بسیار کرده‌اند، بویژه که تئوری مزبور، وحدت و هماهنگی نیروهای طبیعت را پیش می‌کِشد و یکی از اهداف علم فیزیک هم کشف ساختار و ماهیت طبیعت در ورای محدودیت‌هاست. وقتی یک ساختار فیزیکی بتواند ایده‌های مختلف را بهم وصل کند، مثلاً مکانیک کوانتومی و گرانش را سازگاری دهد، حتماً حقیقتی در آن نهفته‌است. ازاین رو، نبودن وسایل آزمایشگاهی نمی‌تواند جلوی فکرکردن در مورد تئوری ریسمان را بگیرد. این تئوری می‌تواند چارچوبی را برای متحدکردن چهار نیروی موجود در طبیعت(نیروی هسته‌ای قوی، نیروی هسته‌ای ضعیف، نیروی الکترومغناطیسی و گرانش) فراهم کند. تئوری‌ای واحد، و بینشی نامحدود در ذرات بنیادی که نیروهای موجود در طبیعت را به هم مرتبط می‌سازد. برای اینکه بشود همه این چهار نیرو را یگانه و یکدست کرد و به وحدت رساند، باید تصّور ۱۰ تا ۱۱ بُعد را برای جهان داشته باشیم که البته فقط ۳ بُعد از آن(طول، عرض، ارتفاع) را می‌توانیم مشاهده کنیم، وجود بُعد دیگری هم به نام زمان آشناست، ولی تا به امروز در مورد ۷ بُعد دیگر توضیح کاملی ارائه نشده و گفته می‌شود به صورت چَمبره(چَنبره) و حلقه، با ابعاد بسیار بسیار کوچک دور هم پیچیده‌است.
(دکتر کامران وفا بعداً تعمیمی از آن را که محتاج به دوازده بُعد بود، کشف کرد که تئوری افF- Theory نام گرفت.)
...
تئوری ریسمان، در چارچوب چهار بُعد (سه بُعد مکان و یک بُعد زمان) تداوم Consistency نداشت. بعبارت دیگر، اتحاد نیروها با ابعاد پایین‌تر با ناهنجاری روبرو می‌شد، ولی با ۱۰ بُعد این ناهنجاری حل می‌گشت. ده بُعد البته زیاد می‌نمود، اما فیزیکدان‌ها می‌گفتند آن شش بُعد اضافی به صورت دایره‌ها و یا کُره‌های بسیار کوچکی هستند. به صورت چَمبره(چَنبره) و حلقه، با ابعاد بسیار بسیار کوچک دور هم پیچیده‌. اینکه چرا ده بُعد؟ کامران وفا می‌گوید چون معادله ریاضی به‌کار گرفته شده، پیشبینی می‌کرد که تعداد ابعاد باید ۱۰ باشد. در غیر این صورت، مفاهیم فیزیکی غلط از آب درمی‌آمدند.

 
برخی گفته‌اند تئوری ریسمان را باید تئوری سطوح Membrane Theory نامید. چرا؟ چون در تئوری سطوح است که می‌توان اجسام با ابعاد گوناگون داشت، در حالیکه ریسمان یک خط (و نقطه) است.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
جهان، سمفونی عظیمی از ریسمان‌ها است
می‌دانیم که مولکول‌ها از اتم‌ها تشکیل‌شده‌اند، هر اتم نیز از هسته (پروتون و نوترون) و الکترون‌هایی که به دور هسته در گردش‌اند. اما، پروتون‌ها و نوترون‌ها هم از کوارک‌ها تشکیل‌شده‌اند و سازنده کوارک‌ها، ریسمان‌ها هستند که ارتعاش و تغییر شکل دائمی‌شان در فضا باعث پدید‌آمدن تمام آن چیزی شده که می‌بینیم. این دنیای تئوری ریسمان است. جور دیگر بگویم بنا بر تئوری ریسمان، ماده در بنیادین‌ترین صورت خودش نه ذرّه، بلکه ریسمان مانند است. انگار در قلب کوارک‌ها، تارهای مرتعش انرژی وجود دارد. تارهای رقصندهٔ انرژی که مثل یک رشته مرتعش به نظر می‌آیند.
ایدهٔ نظریه ریسمان از همین‌جا می‌آید. این تئوری تلاشی برای توضیح ژرف‌تری از طبیعت است که در آن ذرات بنیادی صرفاً به عنوان نقطه در نظر گرفته نمی‌شوند بلکه به صورت حلقه‌هایی از ریسمان‌های مرتعش هستند. 
...
در پس تئوری ریسمان‌ها تصویر فیزیکی ساده‌ای قرار دارد، تصویری بر اساس مفهوم موسیقی. موسیقی البته استعاره‌ای است که از طریق آن طبیعت جهان را می‌فهمیم، گویی می‌توان جهان را هم در سطوح زیراتمی و هم در سطوح کیهانی. به شکل سمفونی عظیمی از ریسمان‌ها تعبیر کرد. تئوری ریسمان می‌گوید این ذرات زیراتمی Subatomic particle - ذرات کوچکتر از اتم- به ظاهر غیرقابل تجزیه، در اصل از ریسمان‌هایی پدید آمده‌اند که ارتعاش و تغییر شکل دائمی‌شان در فضا باعث پدید آمدن تمام آن چیزی شده که می‌بینیم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 
تئوری ریسمان دید انسان را نسبت به جهان عوض کرد
یکی از خواص اساسی ریسمان‌های مورد بحث این است که توان ارتعاش در انواع و اقسام اشکال و فُرم‌ها را دارد و باعث طنین‌انداز‌شدن موسیقی می‌شود.
درست همان‌طور که تارهای مرتعش در تار و سه تار به حالت‌های متفاوتی می‌لرزند، تارهای رقصندهٔ انرژی هم، می‌توانند در حالت‌های مختلفی بلرزند. همان‌طور که حالت‌های مختلف نوسانی در سیم‌های تار و سه تار، صداهای گوناگونی ایجاد می‌کنند، حالت‌های مختلف نوسانیِ ریسمان‌ها نیز به صورت ذرات بنیادین گوناگون جلوه‌گر می‌شود. البته آنها نُت‌های موسیقایی متفاوت نمی‌نوازند، بلکه، ذرات متفاوتی تولید می‌کنند که جهان پیرامون ما را می‌سازند. درواقع، ریسمان‌ها، ارتعاش‌های گونه‌گون دارند و حالات مختلف ارتعاش‌شان به ذراّت مختلف مربوط می‌شود. فیزیکدانان می‌گویند اگر این ایده‌ها صحیح باشند، در مقیاس فوق میکروسکوپی، جهان به همین شکل به نظر خواهد آمد.
 

تئوری ریسمان دید ما را نسبت به جهان عوض کرد و نشان داد ذرات جاذبه(گراویتون)، فوتون، الکترون، کوارک‌ها… که تصور می‌شد بهم ربط ندارند، بنوعی با هم قوم و خویش‌اند! گویی از حالات ارتعاشی یک ریسمان مُنتَج می‌شوند. درواقع، اجسام به جای اینکه از ذرات نقطه‌ای مثل کوارک و الکترون و… تشکیل شده باشند، از انرژی‌های یک بُعدی مثل ریسمان‌ شکل می‌گیرند، ریسمان‌هایی که حُول یک دایره یا خط قرار می‌گیرند.
...
تئوری ریسمان‌ها، تئوری گرانش اینشتین را با تئوری کوانتومی می‌آمیزد، مانند سمفونی شگفت‌آوری از آواهای موسیقایی گوناگون که با هم درمی‌آمیزند. تئوری ریسمان تنها ساختاری است که موفق به تلفیق، بهتر بگویم جوش‌دادن تئوری نسبیت عام (حاکم بر رویدادهای بزرگ‌مقیاس عالم) و مکانیک کوانتومی (حاکم بر رویدادهای ریزمقیاس عالم) شده و وحدت کلی نیروها را امکان‌پذیر ساخته‌است.
در مورد نسبیت خاص و عام Theory of relativity، در «تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (۶۴) - جهان آن چیزی نیست که به نظر می‌رسد -توضیح بیشتری داده‌ام.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 
طبق تئوری ریسمان، چندین جهان وجود دارد
همانطور که پیشتر اشاره شد بنا بر تئوری ریسمان، تمام نیروها و ذرات طبیعی از تارهای در‌هم‌تنیده - ریسمان‌های بسیار کوچک و «لرزان»، تشکیل شده‌است. این تئوری، کل درک انسان از جهان و به خصوص سیاه‌چاله‌ها را دگرگون می‌کند. (سیاه‌چاله به ناحیه‌ای از فضا-زمان گفته می‌شود که آثار گرانشی آن، چنان نیرومند است که هیچ چیز - حتی ذرات و تابش‌های الکترومغناطیسی مثل نور - نمی‌توانند از میدان گرانش آن بگریزند)
...
تئوری ریسمان حاکی از این است که چندین جهان وجود دارد. به‌بیان دیگر، جهان علاوه بر سه بُعد فضایی و یک بُعد زمانی، ابعاد پنهان دیگری هم دارد.
...
میچیو کاکو Michio Kaku فیزیکدان آمریکایی ژاپنی‌تبار می‌گوید تئوری ریسمان پتانسیل آن را دارد تا «تئوری همه چیز» Theory of everything باشد و امروزه می‌تواند به نوبهٔ خود در یک معادله خلاصه شود. این تئوری که به بیان رابطهٔ همهٔ پدیده‌های فیزیکی با یکدیگر می‌پردازد، چه بسا روزی بتواند تمام طبیعت از ریزترین ماده تا دورترین اجرام کیهانی را، با رشته‌های ریز قابل ارتعاش انرژی(ریسمان) تشریح کند.

البته تا کنون، فیزیکدانان به یک معادله نهایی که معرف کل تئوری ریسمان در دنیای ما باشد، دست نیافته‌اند. 
گرچه «کس را وقوف نیست که پایان راه چیست» اما اوضاع بدین منوال نخواهد ماند و در، همیشه بر این پاشنه نخواهد چرخید. یعنی چه؟ یعنی این راز گشوده خواهد شد و عاقبت، جوینده یابنده بُوَد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 
روایت برایان گرین Brian Greene از تئوری ریسمان
یکی از شارحین تئوری ریسمان، برایان گرین Brian Greene فیزیکدان آمریکایی است که از سال ۱۹۹۶ در دانشگاه کلمبیا به تدریس می‌پردازد. ازجمله آثار برایان گرین، کتاب جهان زیبا The Elegant Universe است که با فیزیک کلاسیک آغاز می‌شود و پس از بازگویی برخی رخدادهای تاریخی به تئوری ریسمان می‌پردازد. وی یگانه‌سازی و اتحاد مکانیک کوانتوم و نسبیت را هم بررسی می‌کند. برایان گرین دریک سخنرانی به تئوری ریسمان و تئودور کالوتسا Theodor Kaluza ریاضیدان آلمانی اشاره کرده‌است. کالوتسا مانند اینشتین، به دنبال چیزی بود که به آن «تئوری یکپارچه» Unified Theory گفته می‌شود. یعنی یک تئوری که قادر است تمام نیروهای طبیعت را بر اساس یک دسته از ایده‌ها، یک دسته از قواعد، با یک معادلهٔ جامع توضیح دهد.
...
برایان گرین با اشاره به کالوتسا که در سال ۱۹۱۹ پیشنهاد داد که شاید جهان ما بیش از آن سه بعدی داشته باشد که از وجودشان آگاهیم، و چه بسا ابعاد فضایی بیشتری وجود داشته باشد که به دلایلی هنوز ندیده‌ایم ــ گفت این ایده، تأثیر عمده‌ای بر فیزیک قرن گذشته داشته و به تحقیقات پیشرفته دامن زده‌است. برایان گرین توضیحاتی در مورد اینشتین هم می‌دهد که سال ۱۹۰۷در تب و تاب اکتشافِ تئوری نسبیت خاص به سر می‌برد و تلاش می‌کرد تا نیروی عظیم و فراگیر گرانش را درک کند و به پرسش‌هایی که برای نیوتن هم مطرح بود، پاسخ دهد. [مثلاً] چطوری خورشید که ۹۳ میلیون مایل از زمین فاصله دارد، به طریقی روی حرکت زمین تأثیر می‌گذارد؟ [اصلاً] چگونه خورشید از داخل فضای خالی می‌گذرد؟ و سؤالاتی از این قبیل و اینشتین تصمیم گرفت نشان دهد که گرانش چطور عمل می‌کند. وی دریافت که وسیله‌ای که جاذبه را انتقال می‌دهد خود فضا است. اینشتین گفت که اگر ماده وجود نداشته باشد، فضا صاف و تخت است، ولی اگر ماده در محیط وجود داشته باشد، مثل خورشید، باعث می‌شود که بافت فضا پیچ و تاب بخورد، انحنا پیدا کند و آن نیروی جاذبه را انتقال می‌دهد. حتی زمین هم فضای اطرافش را پیچ و تاب می‌دهد. بر پایهٔ این ایده، ماه در مدار نگه داشته می‌شود، به این خاطر که در راستای فرورفتگی محیط خمیده‌ای غلت می‌خورد که خورشید و ماه و زمین، همه‌شان به دلیل حضورشان تشکیل داده‌اند. زمین هم در مدار خود نگه‌داشته شده برای اینکه در راستای فرورفتگی محیطی که بر اثر حضور خورشید خم شده، می‌غلتد. اینشتین جاذبه را بر اساس پیچش‌ها و خمیدگی‌های فضا توضیح داد -- در حقیقت و بطور دقیقتر و جامعتر، فضا-زمان Spacetime [و نه فضا و زمان]. کالوتسا هم فکر می‌کرد می‌تواند همین بازی را با نیروی الکترومغناطیسی پی بگیرد. یعنی نیروی الکترومغناطیسی را بر اساس پیچش‌ها و انحناها توضیح دهد. اما پیچش و انحنا در چه چیز؟ وی می‌گفت شاید ابعاد دیگری از فضا وجود داشته باشد و فرض کرد که الکترومغناطیس در واقع پیچ‌ها و خمیدگی‌ها در این بُعد چهارم است. 
ولی اینجا دو پرسش پیش آمد.
۱- اگر ابعاد بیشتر فضا وجود دارند، آنها [آن ابعاد] کجا هستند؟ به نظر نمی‌آید که آنها را ببینیم،
۲- آیا واقعاً این تئوری در ریزکاری‌ها هم جواب می‌دهد، وقتی که سعی داریم آن را برای جهان اطرافمان به کار ببندیم؟
...
اولین پرسش در سال ۱۹۲۶ توسط اسکار کلاین پاسخ داده شد. او پیشنهاد داد که شاید ابعاد به دو شکل مطرح شوند -- شاید یک سری ابعاد بزرگ و آسان-دید باشند، ولی شاید یک سری ابعاد دیگر، ریز و درخودحلقه-شده. آنقدر ریز حلقه شده باشند، که با اینکه تمام دور و بَرمان را فرا گرفته‌اند، آنها را نمی‌بینیم.

در مورد دومین پرسش، از قضا اینشتین و کالوتسا و خیلی‌های دیگر روی آن فکر گذاشتند ولی در جزئیات، جواب نداد. 
برایان گرین می‌افزاید اکنون روش جدیدی برای یگانه‌ساختن قوانین فیزیک توسط فیزیکدانان در سراسر جهان دنبال می‌شود، که به تئوری ریسمان یا بهتر بگویم ابَرریسمان مربوط است. این تئوری تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که اجزای اصلیِ اولیهٔ غیرقابل تقسیم که تمام جهان اطرافمان را تشکیل داده‌اند چیستند؟ ظاهراً به اتم‌ها می‌رسیم. اما اتم‌ها که پایان ماجرا نیستند. آنها الکترون‌های ریزی دارند که دُور یک هسته از نوترون و پروتون می‌چرخند. حتی نوترون‌ها و پروتون‌ها ذرات ریزتری داخل‌شان دارند به نام کوارک‌ها. اینجا مکانی است که ایده‌های مرسوم متوقف می‌شوند. ایدهٔ تازهٔ تئوری ریسمان اینجا وارد می‌شود.
در اعماق این ذرات، چیز دیگری وجود دارد. این چیز دیگر، تارهای رقصندهٔ انرژی است. ریسمان‌هایی که مثل یک رشته مرتعش به نظر می‌آیند و مثل تارهای مرتعش در ویلیون سل که به حالت‌های متفاوتی می‌لرزند، اینها هم می‌توانند در حالت‌های مختلفی بلرزند. درواقع جهان از شمار عظیمی از این رشته‌های مرتعش انرژی تشکیل شده که در فرکانس‌های متفاوت نوسان می‌کنند. فرکانس‌های متفاوت، ذرات مختلف را می‌سازند و ذرات مختلف مسؤول پیدایش این همه شکوهی هستند که در اطرافمان می‌بینیم و آنجا شما یگانگی و یکپارچگی را می‌بینید. به این خاطر که ذرات ماده، (الکترون‌ها و کوارک‌ها، ذرات تابشی، فوتون‌ها، گراویتون‌ها)، همه و همه از یک چیز ساخته شده‌اند، بنابراین ماده و نیروهای طبیعت با هم تحت عنوان رشته‌های مرتعش در یک مرجع قرار می‌گیرند و آن چیزی‌ست که از یک تئوری یکپارچه انتظار داریم…
برایان گرین می‌گوید وقتی که ریاضیات تئوری ریسمان را مطالعه می‌کنیم، می‌بینیم که آن در جهانی که فقط سه بُعد فضا دارد کار نمی‌کند. همچنین در جهانی که چهار بُعد، پنج، حتی شش تا بُعد دارد، کار نمی‌کند. سرانجام می‌توانیم معادلات را بررسی کنیم و نشان دهیم که فقط در جهانی که ۱۰ بعد فضا و یک بعد زمان دارد کار می‌کند. انگار به ایدهٔ کالوتسا و کلاین می‌رسیم که جهان ما، اگر به درستی توصیف شود، ابعاد بیشتری از آنهایی که می‌بینیم دارد. این ابعاد اضافه شاید پاسخ عمیق‌ترین پرسش‌ها در فیزیک نظری و علوم نظری را دربرداشته باشند.
...
وقتی که به جهان اطراف می‌نگریم، همان‌طور که دانشمندان برای چند صد سال گذشته انجام داده‌اند، اینطور به نظر می‌رسد که در حقیقت در حدود ۲۰ عدد جهان را توضیح می‌دهند. اینها اعدادی هستند مثل جرم ذرات، الکترون‌ها و کوارک‌ها، قدرت جاذبه، قدرت نیروی الکترومغناطیسی -- لیستی از حدود ۲۰ عدد که با دقت بسیار زیادی اندازه گرفته شده‌اند، ولی هیچ‌کس برای این مطلب که چرا این اعداد این مقادیر بخصوص را دارند پاسخی ندارد. آیا تئوری ریسمان پاسخی ارائه می‌دهد؟ هنوز نه، ولی پاسخ اینکه چرا آن اعداد این مقادیری را دارند که اکنون دارند، شاید به شکل ابعاد اضافی بستگی داشته باشد. اگر آن اعداد هر مقدار دیگری جز مقادیری که می‌شناسیم داشتند، جهان به شکلی که ما اکنون می‌شناسیم، موجود نبود. این پرسش عمیقی است.

 
برایان گرین می‌پرسد چرا آن اعداد اینقدر با دقت تنظیم شده‌اند که اجازه می‌‌دهند ستارگان بدرخشند و سیارات تشکیل شوند؟ اگر با آن اعداد بازی کنید [بر فرض کم و زیاد شود]، جهان ناپدید خواهد شد. 
چطور می‌توانیم آن ۲۰ عدد را توضیح دهیم؟ تئوری ریسمان پیشنهاد می‌دهد که آن ۲۰ عدد بایستی که به ابعاد اضافه مربوط باشند. پیشتر اشاره شد که جهان ما، اگر به درستی توصیف شود، ابعاد بیشتری از آنهایی که می‌بینیم دارد. این ابعاد اضافه شاید پاسخ عمیق‌ترین پرسش‌ها در فیزیک نظری و علوم نظری را دربرداشته باشند. وقتی ما درمورد ابعاد اضافه در تئوری ریسمان صحبت می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که آنها هندسه‌ای بسیار پیچیده دارند. گویی ابعاد اضافه روی خودشان تا شده‌اند و به شکلی شگفت‌انگیز در هم پیچیده شده‌اند. گویی جهان اطراف ما نیز در مقیاس میکروسکوپی در مقیاس بسیار کوچک همان شکل و همان پیچیدگی را دارد. اگر ما به‌طور دقیق بدانیم ابعاد اضافه به چه شکلی هستند، می‌توانستیم آن بیست عدد را نیز بدست آوریم و اگر جوابی که از محاسبات به دست می‌آوریم با مقادیر آن اعداد که با آزمایش‌های مفصل و دقیق مشخص گردیده، همخوانی داشته باشد، این، از خیلی جهات، اولین توضیح بنیادینی خواهد بود برای اینکه چرا ساختار جهان به این شکلی است که اکنون هست. آیا می‌توانیم این ابعاد اضافه را مستقیماً مورد آزمایش قرار دهیم؟ آیا این فقط یک ساختار جالب ریاضیاتی است که شاید بتواند برخی ویژگی‌های توضیح داده نشدهٔ جهان را تبیین کند یا واقعاً می‌توانیم این ابعاد اضافه را مورد آزمایش قرار دهیم؟ حتماً در آینده می‌توانیم وجود این ابعاد اضافه را مورد آزمایش قرار دهیم. چگونه؟ با آنچه برخورددهندهٔ هادرونی بزرگ Large Hadron Collider دارد در سِرن CERN در سوئیس، انجام می‌دهد. آن ماشینی است که ذرات را دور یک تونل می‌فرستد، در جهات مخالف، با سرعت نزدیک به نور. هراز‌گاهی این ذرات به سوی هم، هدف گرفته می‌شوند، و برخورد سر به سر انجام می‌گیرد.
سرن CERN، اشاره به بزرگ‌ترین آزمایشگاه فیزیک ذره‌ای جهان، در شمال‌شرقی شهر ژنو در سوییس است.
...
امید آن هست که اگر این برخورها انرژی کافی داشته باشند، ممکن است برخی از بقایای برخورد از ابعاد ما به ابعاد دیگر حرکت کنند. از کجا آن را خواهیم دانست؟ خب، ما مقدار انرژی را بعد از این برخورد اندازه می‌گیریم، و با مقدار انرژی قبل از آن مقایسه می‌کنیم، و اگر مقدار انرژی پس از برخورد، کمتر از مقدار انرژی قبل از برخورد باشد، این مَدرکی خواهد بود برای اینکه انرژی خارج شده‌است، و اگر با الگوی صحیحی که قابل محاسبه باشد خارج شده باشد، این نشان می‌دهد که ابعاد اضافه آنجا هستند. چنانچه این آزمایش نتیجه‌بخش باشد، ما خارج‌شدن آن نوع ذرات را با مشاهدهٔ مقدار کمتر انرژی، نسبت به چیزی که کار را با آن آغاز کرده بودیم، می‌بینیم، این نشان خواهد داد که ابعاد اضافه، واقعی هستند. حالا تئوری ریسمان آمده و می‌گوید جاذبه، مکانیک کوانتومی، الکترومغناطیس، همه در یک بسته هستند، ولی فقط در صورتیکه، جهان ابعاد بیشتری از آنهایی که می‌بینیم داشته باشد.
String theory - Brian Greene

پانویس
شماری از نظریه‌پردازان ریسمان
نظریه‌پردازان تئوری ریسمان، از بسیاری جهات ردپای اینشتین را دنبال می‌کنند و در پی اتحاد فیزیک و هندسه هستند. به برخی از آنان که می‌شناسم اشاره می‌کنم. ادوارد ویتن، برایان گرین، لیزا رندال، جان هنری شوارتس، خوآن مالداسنا، یوشیرو نامبو، میچیو کاکو، لئونارد ساسکیند، راجش گوپاکومار، دیوید گراس، اندرو استرومینگر، جو پولچینسکی، کامران وفا، رابرت دیکگراف و...
...
میچیو کاکو ضمن اشاره به اسرار بیگ بنگ، و معادلات اینشتین، می‌گوید دو عدد از جالب‌ترین مکان‌ها در جهان، با استفاده از معادلات اینشتین خارج از دسترس ما هستند. برای حل این معادلات (و اشراف به قبل از بیگ بنگ و پیدایش کائنات) به یک تئوری‌ بالاتر مثل تئوری‌ ریسمان‌ها نیاز داریم. این تئوری بیان می‌کند که امکان وجود یک چند جهانی در کائنات وجود دارد و می‌تواند توضیح دهد، بیگ بنگ از کجا ناشی شده‌است. تئوری‌ ریسمان بیان می‌کند که باید جهان‌های حبابی دیگری نیز وجود داشته باشد.
...
کامران وفا
اولین محاسبه قانع‌کننده انتروپی سیاه‌چاله را که از تئوری ریسمان ریشه می‌گرفت، کامران وفا با همکاری «اندرو استرومینگر» Andrew Strominger انجام داد و با این کار شناخت از مفاهیم ریاضی را ارتقا داد. او همچنین در تحقیق در باره تئوری اِف F Theory که طبق آن فیزیک ذرات می‌تواند از دل تئوری ریسمان بیرون آید، شرکت داشت. از دیگر دستآوردهای کامران وفا، کمک به چگونگی ارتباط تئوری ریسمان و تئوری ذرات بنیادی به اشکال هندسی در آن‌ها است. مقالات ایشان در زمینه تئوری ریسمان‌های توپولوژیک Topological String Theory نشان می‌دهد که جدا از فیزیک، در ریاضیات هم حرف تازه دارد. کامران وفا درواقع به بینش فیزیکی خودش هویت ریاضی بخشیده‌است. بینش فیزیکی و هویت ریاضی، نمادی از هماهنگی در اجسام ریاضی بر روی سطوح مختلف است. در پروژه‌ای که کامران وفا با «راجش گوپاکومار» Rajesh Copakumar انجام داد، وسعت تئوری ریسمانها String Theory Amplitudes را بر حسب یک مجموعه کامل از ثابت‌ها نشان داد.
...
تئوری ریسمان یک کار تخصصی در ریاضیات است و موجب پیدایش روش‌ها و شاخه‌های جدیدی در ریاضیات گشته‌است. مریم میرزاخانی که نشان داد بسیاری از مفاهیم فیزیکی حاصل از تئوری ریسمانها، مورد بررسی و تحقیق ریاضی قرار می‌گیرد، در رساله دکترایش (شمردن خم‌های بسته بر رویه‌های دارای ساختار هذلولوی)، به اثباتی جدید از حدس ادوارد ویتن Edward Witten (که مربوط به‌نظریه ریسمان می‌شد) پرداخت. مریم میرزاخانی می‌دانست که مرزبندی ریاضی و فیزیک در تئوری ریسمان، در هم تداخل می‌کند و تأثیر متقابل آنها به یک دیگر کاملاً آشکار می‌شود. کامران وفا با اشاره به این که اثبات جدید مریم از حدس ویتن، توجه مرا جلب کرد، گفته‌اند در مورد تکنیک‌های او برای اثبات حدس‌هایی مشابه که در نظریه ریسمان ظاهر می‌شدند، با هم بحث کردیم و وی در بیان کار درخشانش بسیار متواضع بود.
...
فریدون منصوری، فیزیکدان ایرانی که در برانگیختن اشتیاق دانشجویان کشور به تحقیق پیرامون تئوری ریسمان، نقش زیادی داشت، معتقد بود که ارتباط عمیق بین هندسه و فیزیک، در چارچوب تئوری ریسمان به اوج خود رسیده‌، انگار تصویر هندسه دور و بر ما را عوض کرده‌است. 
...
نیما ارکانی واحد، که یک فیزیکدان نظری است و «نظریه گرانش کوانتومی» را دنبال می‌کند، به نظریه ریسمان - به بخشی از تصویری که از طبیعت داریم و البته کامل نیست - هم، پرداخته‌است.
علی نیری نیز در معرفی تئوری ریسمان سهم بسزایی دارند. ایشان ضمن یک سخنرانی خوب با عنوان «کیهان شناسی ریسمانی...» گسترش و شکل‌گیری عالم از منظر تئوری ریسمان‌ را تشریح کرده‌ و مسائل زیر را به بحث گذاشته‌اند: چیستی ریسمان، چگونگی گذار از ذره به ریسمان... و اینکه بر اساس نظریه‌ی ریسمان‌ها، به تعریف نوئی از شکل‌گیری آغازین عالم دست یافته‌ایم...
...
در ایران مهدی شیخ جباری، به همراه حسام‌الدین ارفعی و فرهاد اردلان در زمینه توسعه مُدل‌های ریاضی مربوط به نظریه ریسمان فعالیت کرده‌اند. فرهاد اردلان، اهمیت تئوری ریسمان و کاربرد هندسه نابجایی Non-Commutative geometry در آن را، به بحث گذاشته‌اند. هندسه نابجایی ریشه در ایده‌ای نسبتاً قدیمی از دوران اوج مکانیک کوانتیک دارد.
تئوری ریسمان اولین کار علمی در طول صد‌ها سال اخیر است که علیرغم هیچ تائید تجربی، آزمایشگاهی یا مشاهداتی این همه سال دنبال شده‌است. گفته می‌شود این تئوری، طبیعت و جهانی را توصیف می‌کند که فیزیکدان‌ها دوست دارند چنان باشد، در حالی که باید برعکس می‌بود، یعنی جهان را آنگونه که هست توصیف کنیم. 
گرچه امثال ادوارد ویتن و کامران وفا معتقدند تئوری ریسمان در انرژی‌های بالا (۱۰ بیلیون برابر انرژی‌هایی که در حال حاضر در برخورددهندهٔ هادرونی بزرگ Large Hadron Collider در سِرن سوئیس به‌کار می‌رود!) ــ جواب می‌دهد و صادق است اما در حال حاضر که دسترسی به آن انرژی‌ عظیم نداریم. پس می‌توان گفت که هنوز تئوری ریسمان در حیطه انرژی مربوط به خودش آزمایش نشده‌است. اما این پایان راه نیست. برای اینکه این تئوری، رد یا اثبات شود باید روزی آزمایش انجام گیرد و انجام خواهد گرفت. محک واقعیت یک تئوری، آزمایش است.
 

 
تئوری ریسمان مربوط به فیزیک است نه فلسفه
تفاوت‌های ساختاری که تئوری ریسمان را از دیگر تئوری‌های فیزیکی جدا می‌سازد، نتایج فلسفی هم خواهد داشت. البته تئوری ریسمان مربوط به فیزیک است نه فلسفه. فلسفه آنطور که هگل می‌گفت «تحقیق اشیاء به اندیشه و دیده خرد است» اما، کار فیزیک، کنکاش در روابط بین اشیاء مادی است و روابط ریاضی یک پدیده را که خاصیت تکرار داشته باشد بصورت قانون بیان می‌کند.
...
چشم دریا دیگرست و کف دگر 
همانطور که در خلال بحث گفته شد، تئوری ریسمان از پیچیده‌ترین نظریات فیزیک جدید است که با ریاضیات خاص خود، زنجیره‌ای از برهان‌ها را فراهم آورده که از مکانیک کوانتومی آغاز می‌شود و با نسبیت عام به پایان می‌رسد. اشارات ناچیز و نارسای من به این تئوری و...بیشتر از زاویه تاریخ علم است و اِشرافم به دریای بیکرانه آن بسا بسا ناچیز. برای آشنایی دقیق با این موضوع باید پای درس امثال مریم میرزاخانی و کامران وفا نشست. 
توضیحات من در مورد تارهای رقصندهٔ انرژی، تئوری ریسمان و دریای زیبا و بیکران آن، کفی بیش نیست.
چشم دریا دیگرست و کف دگر
کف بهل وز دیده‌ی دریا نگر
 

منبع:پژواک ایران


همنشین بهار

فهرست مطالب همنشین بهار در سایت پژواک ایران 

* در پسِ تابلویِ جیغ  [2019 Jul] 
* گرگها فرمانروایى مى‌کنند ــ دکتر جِکیل و آقای هاید  [2019 Jul] 
* معامله قرن و بازتعریف معنای بحران Deal of the Century [2019 Jul] 
*سازمان ملل و معاهدهٔ منع شکنجه UNCAT  [2019 Jun] 
*داستان پَهپاد آمریکایی حقیقت نباید در بند این پرسش باشد که به نفع کیست  [2019 Jun] 
*تئوری ریسمان String Theory تارهای رقصندهٔ انرژی Dancing Filament of Energy [2019 Jun] 
*خطابه دکتر مصدق در دیوان بین‌المللی دادگستری(دادگاه لاهه) [2019 Jun] 
*نگاهی دوباره به یک استعفا [2019 Jun] 
* دولتمردان عصر رضاشاه (۵) محمدعلی فروغی (ذُکاءالمُلک) سیاست‌ورز چندساحَتی [2019 Jun] 
* دولتمردان عصر رضاشاه (۴) نصرت‌الله فیروز، و داستانِ حذف و قتل وی در سمنان [2019 May] 
*دولتمردان عصر رضاشاه (۳) تیمورتاش، تواناترین چهره سیاسی دوران مدرن  [2019 May] 
* دولتمردان عصر رضاشاه (۲) علی‌اکبر داور نماد مدرنیته اداری در ایران  [2019 Apr] 
* عدالتخانه و ویرانگرانش گفت‌وشنود با ایرج مصداقی  [2019 Apr] 
*سیدحسن تقی‌زاده یک مرد فکور در هیئت یک مرد عمل  [2019 Mar] 
*عَلَمِ دولت نوروز به صحرا برخاست بهار می‌آید هر چند زمستانیان نخواهند  [2019 Mar] 
*پرونده احمد کسروی، ننگ دادگستری ایران بود  [2019 Mar] 
*تنظیم رابطه نظامهای استبدادی شاه و شیخ با وکلای مستقل [2019 Feb] 
*عشق، شب‌چراغ زندگی‌ست «وَلـِنـْتـایـْنْ دِی» Valentine's Day  [2019 Feb] 
*«بختیارِ» با اختیار، و نامه‌هایش به خمینی  [2019 Feb] 
* نشست تعیین‌کننده سران ارتش شاه صبح ۲۲ بهمن ۱۳۵۷  [2019 Feb] 
*کنفرانس گوادلوپ؛ ژنرال هایزر، انقلاب ۵۷  [2019 Feb] 
* عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۱۲) قرارداد ۱۹۱۹  [2019 Feb] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۱۱) قرارداد سن پترزبورگ(۱۹۰۷)  [2019 Jan] 
*گفت‌وشنود با مرجان براتی دختری با گوشواره مروارید  [2019 Jan] 
*«آمور میو» Amor mio کجاست عشق که سرود زندگی سر کند؟  [2019 Jan] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۱۰) پیمان آخال(آخال تِّکه) (1881) Treaty of Akhal [2018 Dec] 
* سیروس نهاوندی، اسب تراوای ساواک  [2018 Dec] 
*شبِ یَلدا و انقلابِ زمستانی [2018 Dec] 
* نامه تهرانی(بازجوی ساواک) به آیت‌الله طالقانی و آیت‌الله لاهوتی  [2018 Dec] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۹) Goldsmid Arbitration قرارداد(حَکَمیّتِ) گلدسمید [2018 Dec] 
* ۶۰۰ ویدئو و مقاله... لحظه‌هایِ بودن Moments of Being [2018 Dec] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (8) Treaty of Paris 1857 معاهده پاریس [2018 Dec] 
*پای سخن «آذر بی‌بی»(آذر قشقایی) - به یاد بهمن  [2018 Nov] 
*لو رفتن خانه زعفرانیه ۱۹ بهمن سال ۶۰  [2018 Nov] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۷) Treaties of Erzurum قرارداد ارزنه‌الروم [2018 Nov] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (66) جنگ جهانی اول یکی از برجسته‌ترین رخدادهای تاریخ بشر [2018 Nov] 
* عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۶) قراردادِ نوامبر ۱۸۱۴ (عهدنامهٔ تهران)  [2018 Nov] 
*گفت‌و‌شنود با هدایت‌ متین ‌دفتری(۱) اگر حقوق رعایت نشود زندگی هم باطل است [2018 Oct] 
*گفت‌و‌شنود با خانم هایده ترابی - استوانه گِلی کورش واقعیت دارای حقیقت‌های گوناگونی است  [2018 Oct] 
* مدیحهِ کورش، یا لعنت‌‌نامه برای نَبونَئیدوس  [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۵) معاهده صلح ترکمانچای [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۴) عهدنامهٔ گلستان Гюлистанский договор [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۳) Anglo-Persian Treaty of 1812 عهدنامهٔ مُفَصّل  [2018 Oct] 
*دکتر علی شریعتی و مکتب فرانکفورت  [2018 Oct] 
*تاجگذاری «شاهنشاهِ اسلام‌پناه» [2018 Oct] 
*گفت‌و‌شنود با هدایت‌ متین ‌دفتری(1) اگر حقوق رعایت نشود زندگی هم باطل است [2018 Sep] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۲) Preliminary Anglo-Iranian Treaty قرارداد مُجمَل (عهدنامهٔ مقدماتی) [2018 Sep] 
*داستان عاشورا، آلوده به خرافه و افسانه است  [2018 Sep] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۱) Treaty of Finckenstein پیمان فینکنشتاین  [2018 Sep] 
*غبارزدایی از آینه‌ها فایل صوتی جعفر شریف امامی؛ شب قبل از ۱۷ شهریور ۵۷ [2018 Sep] 
*غبارزدایی از آینه‌ها - عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر Algiers Agreement + متن کامل قرارداد  [2018 Sep] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۴) بابوف و جنبش بابوفیسم Babeufism  [2018 Sep] 
*بیژن هیرمن‌پور و تاریخچه فدائیان  [2018 Sep] 
*عهدنامه مودّت بین ایران و ایالات متحده  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۳) داستانِ «پایان قرن» Fin de Siècle  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۲) قرنِ نوزدهم، یکی از پربارترینِ اعصار تاریخِ بشری  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۱) «سن ژوست» و «روبسپیر» را آئینه عبرت دان  [2018 Aug] 
*غبارزدایی از آینه‌ها / چهل سؤال پیرامون قتل‌عام سال ۶۷  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 54 دنیای واقعی تابلوی نقاشی نیست که هرجور بخواهیم رنگ‌آمیزی کنیم  [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 53 پیش‌زمینه تحولات ۱۸۳۰ اروپا؛ انقلاب کبیر فرانسه است [2016 May] 
*اینترپل؛ و اخبار مهندسی‌شده  [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 52 فلسفه کانت؛ نظریه آلمانی انقلاب فرانسه است [2016 May] 
*زد و بند «سایکس ـ پیکو» Sykes–Picot Agreement [2016 May] 
* تاریخ؛ بایگانی اسناد مرده نیست. یاد کنفدراسیون بخیر [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 51 شرط خارجی؛ به اعتبار مبنا، وارد عمل می‌شود [2016 May] 
* غبارزدایی از آینه ها / «تُراب» مثل اسمش، خاکی بود [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک(50) انقلاب کبیر فرانسه چارچوب سیاسى رژیم کهن را درهم شکست [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (49) با انقلاب آمریکا بردگی زیر سوال نرفت [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 48 باخ؛ «نه یک جویبار، بلکه یک دریا» [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 47 مرتجعین؛ «دانیل دِفو» را به غُل و زنجیر، کشیدند [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 46 هیچ‌کس حق ندارد با «اسپینوزا» حرف بزند  [2016 Apr] 
*گذشته پیش‌درآمد اکنون است What’s past is prologue  [2016 Apr] 
* گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی - قسمت آخر چهار تندیس یک دفتر  [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 45 «اولیور کرامول» را از قبر درآوردند و گردن زدند  [2016 Apr] 
*داستان مرد حصیری The Wicker Man [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 44 کلیساى مسیحی تجارت برده را نکوهش نمی‌کرد  [2016 Mar] 
* دکتر هاشم بنی‌طُرُفی به میهمانی خاک رفت [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 43 بودن یا نبودن؛ آیا مسئله به واقع این است؟  [2016 Mar] 
*اعتدال بهاری و؛ حس غریب نوروز  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 42 جان ویکلیف را نبش قبر کردند و استخوان‌هایش را سوزاندند [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 41 با خدا و خرافات هر جنایتی توجیه می‌شود  [2016 Mar] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 40 رویارویی با ستمگران به قشریگری و جمود مشروعیت نمی‌دهد  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 39 جنگهای صدساله؛ اروپا را به خاک و خون کشید  [2016 Mar] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 22  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 38 حق و عدالت را در برابر هیچ اراده‌ای نمی‌فروشیم [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 37 تاریخ یک علم است؛ و کرونولوژی، بخشی از آن [2016 Feb] 
*اعتصاب فوریه ۱۹۴۱ در هلند February strike [2016 Feb] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 36 جنگ‌های صلیبی؛ یکی از تأثیرگذارترین نبردهای تاریخ  [2016 Feb] 
*إذا الشّعْبُ يَوْمَاً أرَادَ الْحَيَاةَ ، روزی که مردم زندگی را برگزیدند [2016 Feb] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 35 پاپ‌ و پادشاه باهم کنار می‌آیند  [2016 Feb] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 21 کی خادم است کی خائن؟  [2016 Feb] 
*آشکار شدن امواج جاذبه؛ لحظه‌ای مهّم در تاریخ علم  [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک (34) وایکینگ‌ها با ترس و رحم بیگانه بودند  [2016 Feb] 
*یکی بود یکی نبود میلیون میلیون گل رُز [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 33 نشیبی دراز است پیش فراز  [2016 Feb] 
*کنفرانس گوادلوپ؛ ژنرال هایزر، انقلاب ۵۷ [2016 Feb] 
*شنگول و منگول؛ و گرگ‌های پنجه فرو کرده در آرد  [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 32  [2016 Feb] 
*تائو ته جینگ - کتاب طریقت [2016 Jan] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک31 تاریخ؛ تحقّق زمان در زندگی اجتماعی است  [2016 Jan] 
*آسیاب‌های بادی ذهنِ تو The Windmills of Your Mind  [2016 Jan] 
*عباس رحیمی و قاعدهِ طلایی گفت‌وشنود با مختار شلالوند [2016 Jan] 
*نماز مِیّت، برای «زنده»ای چون عباس که اکنون بیش از همیشه حضور دارد [2016 Jan] 
* نامۀ چارلی چاپلین به دخترش؛ ساختگی و مَن‌ درآوردی است [2016 Jan] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 20 هفت حصار و حصار هشتم [2016 Jan] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک(30) تاریخ بایگانی اسناد مرده نیست [2016 Jan] 
*آواز در باران تا همیشه زنده می‏ماند Singin' in the Rain  [2016 Jan] 
*آلبر کامو و رُمان سقوط La Chute  [2016 Jan] 
*پیر بولز Pierre Boulez غزل خدا حافظی را خواند ما بر زمان می‌گذریم نه زمان بر ما  [2016 Jan] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی19 یک اشتباه؛ هزاران جسَد را بر زمین می‌ریزد  [2016 Jan] 
*اخلاق ماکیاولی و سیاست مروانی / آیا تزویر و نادرستی، کوتاه‌ترین راه نیل به پیروزی است؟  [2015 Dec] 
*ای همه هستی ز تو، آیا تو هم هستی؟  [2015 Dec] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 29 بُردنِ ارزشهای یک عصر به عصر دیگر؛ مغالطه‌ای راهزن است [2015 Dec] 
*ادیت پیاف Edith Piaf گُنجِشَکَکِ اَشی مَشی  [2015 Dec] 
*شبِ یَلدا و انقلابِ زمستانی  [2015 Dec] 
*فرانک سیناترا؛ ماوراء صدا و خود صدا بود  [2015 Dec] 
*داستان یهودیان بنی‌قُریْظه غبارآلود است  [2015 Dec] 
*عباس رحیمی و رنج‌هایش [2015 Dec] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی18 ؛ هر گونه تلاشی برای اجرای شریعت به خشونت می‌انجامد  [2015 Dec] 
*هانا آرنت، سبزینه پوش عاشق و بُرنا [2015 Dec] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 28 پنج سال یا صد سال همچون پرکشیدن پرنده‌ای می‌گذرد [2015 Dec] 
*چند قصهِ گلپایگانی - آخاله اُوغُور بخیر  [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک27انسان با ابداع خط گام بزرگی در راه تمدن برداشت [2015 Nov] 
*داعشِ سیاه و داعشِ سفیدBlack Daesh, white Daesh  [2015 Nov] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی17 هر لحظه به شکلی بُتِ عیّار بر آمد  [2015 Nov] 
*اصلِ عدمِ قطعیّت؛ خاصیت بنیادین و گریزناپذیرِ جهان Uncertainty Principle [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک26جنونِ قدرت آدمی را خُل و چِل می‌کند [2015 Nov] 
*کُنسِرتو آرانخوئز Concierto de Aranjuez  [2015 Nov] 
*پوری سلطانی‌(همسر مرتضی کیوان) به میهمانی خاک رفت  [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک25 فراز و نشیب امپراتوری روم  [2015 Nov] 
*گفت‌‌ وشنود با اسماعیل وفا یغمائی 16-واقعیّاتِ دردناک را نمی‌توان با خونریزیِ رژیم پوشاند  [2015 Nov] 
*آبشخور واقعه لیبرتی در دارالخلافه است [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک24 ؛ وجود اسپارتاکوس به تعداد یارانش تکثیر شده بود  [2015 Oct] 
*بمباران محله گیشا و استخبارات عراق  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک ۲۳ ؛ جاده ابریشم؛ بزرگ‌ترین شبکهٔ بازرگانی دنیا  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک22 ؛ارشمیدس و داستان «اروکا»؛ یافتم یافتم  [2015 Oct] 
* آیا مسعود رجوی در فرانسه است؟ مگر مسعود رجوی زخمی شده‌‌ بود؟ [2015 Oct] 
*بخش دیگری از گفتگوی مسعود رجوی با حبوش «من در ابتدای انقلاب در شورای انقلاب بودم» [2015 Oct] 
*سباستین کاستلیو؛ و سوختنِ «سِروِه‌تُس» در آتش  [2015 Oct] 
*مرضیه با خودش تعریف می‌شود گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی 15  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک21 / قارقارِ غازها؛ کاپیتول را نجات داد  [2015 Oct] 
*توافق هسته‌ای؛ سکنجبین بود یا جام زهر؟  [2015 Oct] 
*آب در سیاره بهرام (مریخ) [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک20/ سِلت‌ها (کِلت‌ها) The Celts  [2015 Sep] 
*کاوالریا روستیکانا Cavalleria rusticana  [2015 Sep] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۴)  [2015 Sep] 
*نامه مسعود رجوی به میخائیل سرگئیویچ گورباچُف  [2015 Sep] 
*وقتی که من بچه بودم؛ غم بود، اما کم بود  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 19 قوم و خویش ما؛ هومو نالِدی Homo naledi  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 18  [2015 Sep] 
*ژاله خون شد؛ هفده شهریور، آغازِ پایانِ رژیم شاه [2015 Sep] 
*چه خَبر و چه اَتَر؟ کتابِ «دیک چینی» و دخترش «لیز»Exceptional  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 17  [2015 Sep] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۳)  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (16) جباّران سی گانه و انحطاط آتن Thirty Tyrants  [2015 Sep] 
*نشستِ عبرت‌ انگیزِ صدام حسین [2015 Aug] 
*گردشِ ایام-برای هر چیز زمانی وجود دارد  [2015 Aug] 
*پاییز خودش نوعی بهار است ؛ به رهی دیدم برگ خزان... [2015 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 15 فهم قانون به معنی درست بودن قانون نیست  [2015 Aug] 
*چَک و چونه مسعود رجوی با دستگاه اطلاعاتی صدام حسین  [2015 Aug] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۱۲- اشغال کویت و شورش کردهای عراق در سال ۱۹۹۰ [2015 Aug] 
*اوسا عَلَم این چه رنگ بود توک عَلَم ؟ خامنه‌ای در دانشگاه پاتریس لومومبا !  [2015 Aug] 
*آبجو؛ نه، ولی آب شلغم اوکی [2015 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک14از بنیان‌گذاری رُم تا تمدن چاوین [2015 Aug] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۱) دکان امام زمان  [2015 Aug] 
*یکبار دیگر قتلعام سال ۶۷ ؛ هرچه را که از آن چشم بپوشیم حمایت کرده‌ایم  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک ۱۳ توت‌آنخ‌آمون Tutankhamun و عصر طلایی فرعون  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 12 تمد‌ن‌ها می‌آیند و می‌روند؛ اما باورها می‌مانند  [2015 Jul] 
*نشست توجیهی عملیات فروغ جاویدان (جمعه ۳۱/۴/۱۳۶۷) [2015 Jul] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۰)تنها «بُزِ اَخفَش» فردیّت ندارد [2015 Jul] 
*در جنگ ایران و عراق هر کسی کشک خود را می‌سابید [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک (11)  [2015 Jul] 
*نگذارید کسی به خواب رود !Nessun dorma  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (10)  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (9)  [2015 Jul] 
*هاريس الکسيو و تانگوی نِفلی  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (8)  [2015 Jul] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۹)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (7)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۶)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۵) [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۴) -دوران نوسنگی Neolithic [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۳)  [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک ۲ World history from mammoth to Facebook [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۱)  [2015 Jun] 
*صبحانه در تیفانی و رفیق و مونس من «ماه‌رود»  [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۸ هان، ای شرم، سرخی‌ات پیدا نیست [2015 Jun] 
*منشور بزرگ آزادی‌ (مگنا کارتا) - Magna Carta [2015 Jun] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۴) گراکوس بابوف و جنبش بابوفیسم Babeufism  [2015 Jun] 
*چه بر سر گل ها آمده‌است؟  [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۷ [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۶ انقلاب ایدئولوژیک  [2015 May] 
*زنوبیا Zenobia و پالمیرا Palmyra [2015 May] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی(۵) انقلاب ایدئولوژیک  [2015 May] 
*تاریخ ایران و مقاله نیویورک تایمز  [2015 May] 
*پیمان مولوتف ـ ریبن‌تروپ Molotov–Ribbentrop Pact [2015 May] 
*یادی از بیژن جزنی، فرزانه سخت‌ رو؛ مارکسیسمِ اسلامی یا اسلامِ مارکسیستی  [2015 May] 
*امید راه رسیدن به حقیقت را هموار می‌کند یادی از مبارز دلاور هوشنگ ترگل [2015 May] 
*بوریس آلکساندرویچ آلکساندروف  [2015 May] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی انقلاب ایدئولوژیک . قسمت چهارم  [2015 Apr] 
*نامه‌ی آلبرت آینشتاین به اریک گوتکیند  [2015 Apr] 
*«زمین، این «نقطهٔ آبی کمرنگ Pale Blue Dot [2015 Apr] 
*رقص با دیکتاتورها Dancing with Dictators  [2015 Apr] 
*عزت إبراهیم الدوری و ویتو کورلئونه [2015 Apr] 
*چغندر کلو ته توبره (چغندر بزرگ در ته توبره است)  [2015 Apr] 
*گونتر گراس و «آنچه باید گفته شود» Was gesagt werden muss  [2015 Apr] 
*تام کاتن و کیسینجر و جُرج شولتس، عزا گرفته‌اند  [2015 Apr] 
*فناوریِ هسته‌ای تنها عرصه تولید انرژیِ هسته‌ای نیست  [2015 Apr] 
*پرونده هسته‌ای و پروتکل الحاقی Protocol Additional  [2015 Apr] 
*چکیده سخنرانی نتانیاهو در کنگره آمریکا در مورد ایران  [2015 Apr] 
*واشنگتن‌پست و مذاکرات اتمی  [2015 Apr] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفایغمایی ؛ انقلاب ایدئولوژیک بخش سوم [2015 Apr] 
*باراک اوباما:‌ داشتنِ چکش دلیل نمی‌شود که به هر مشکلی به دید میخ نگاه کنیم  [2015 Mar] 
*جان بولتون و بمباران ایران To Stop Iran’s Bomb, Bomb Iran  [2015 Mar] 
*پُلاریزاسیونِ سیاسی و نشستن بینِ دو صندلی Fall between two stools  [2015 Mar] 
*سایه ماه بر آفتاب Solar Eclipse [2015 Mar] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۲ انقلاب ایدئولوژیک [2015 Mar] 
*ابوحامد محمد غزالی و حس غریب نوروز [2015 Mar] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی / انقلاب ایدئولوژیک  [2015 Mar] 
*گوگل کروم و مشکل یوتیوب  [2015 Mar] 
*داستان بوته سوخته  [2015 Mar] 
*لحظه‌هایِ بودن ویرجینیا وولف  [2015 Mar] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است / داستانِ «پایان قرن» (۱۳)  [2015 Mar] 
*دروغ‌ها و دورنگی‌ها، روح مرا می‌سائید - گفت‌وشنود با رضا مولائی‌نژاد  [2015 Mar] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است ۱۲  [2015 Feb] 
*ثابت‌های فیزیک آدمی را به مکث وامی‌دارد [2015 Feb] 
*همنشین بهار.وکیلِ مُستقل، دادبانِ آزادی‌ است گفت‌ و شنود با محمد رضا روحانی در باره کانون وکلا [2015 Feb] 
*به هنگامِ فریبِ عالمگیر، گفتنِ حقیقت، کنُشی انقلابی است مناقشه اتمی و حرص و جوش نتانیاهو  [2015 Feb] 
*بهمن ۵۷ و افتادن ژنرال گاست در هَچَل [2015 Feb] 
*الله قلی جهانگیری و واقعه کوه حاجی‌لو [2015 Feb] 
*گفت ‌و ‌شنود با خانم میهنِ جزنی در مورد عشق  [2015 Feb] 
*درد و بلایِ «مَک کین» بخوره تو جونِ ابوبکر بغدادی  [2015 Jan] 
*بهمن قشقایی و قرآنِ مُهرکردهِ اسدالله عَلم [2015 Jan] 
*عهدنامه «صلح» ترکمانچای [2015 Jan] 
*بیانِ تنّفرآمیز Hate speech  [2015 Jan] 
*گاست و هایزر و گوادلوپ، عاقبت از ما غُبار مانَد  [2015 Jan] 
*«شارلی»، شیخ حارث النظاری و استبدادِ زیر پرده دین [2015 Jan] 
*یادی از م. ا. به آذین، آن «دُنِ آرام» + وصیتنامه و صدای او  [2015 Jan] 
*دنباله‌ دارِ لاوجوی Comet Lovejoy [2015 Jan] 
*ترور نمادین از زبان برمی‌خیزد / Charlie Hebdo attack  [2015 Jan] 
*هوشنگ عیسی بیگلو و مدعّیانِ صاحب‌اختیاریِ «مقاومت» [2015 Jan] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۱۱) «سن ژوست» و «روبسپیر» را آئینه عبرت دان  [2015 Jan] 
*هوشنگ عیسی بیگلو، آن «مرد آهسته»‌  [2015 Jan] 
*نشان‌دادنِ ضعف با خیانت یکی نیست داستان منافِ فلکی تبریزی  [2014 Dec] 
*تاریخ جهان، دادگاه جهان است (۱۰) ایده‌آلیسم آلمانی Deutscher Idealismus  [2014 Dec] 
*شب یلدا و انقلاب زمستانی Winter solstice  [2014 Dec] 
*دروغ «آیت‌الله العظمی» که خناق نیست  [2014 Dec] 
*سازمان سیا CIA و شکنجه با آب Waterboarding  [2014 Dec] 
* تاریخ جهان، دادگاه جهان است (۹) رمانتیسم قیامی علیه هنجارهای عصر روشنگری [2014 Dec] 
*اتاق بی سقفِ «فارل ویلیامز» Room without a roof [2014 Dec] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است ۸ شورشِ فلاخَن La Fronde  [2014 Dec] 
*ایده جوچه 주체사상  [2014 Dec] 
*آندره ریو سلطان والتز André Rieu King Of The Waltz  [2014 Dec] 
*رساله یهودا Epistle of Jude [2014 Dec] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۷) انقلاب فرانسه Révolution française  [2014 Dec] 
*گفت و ‌شنود همنشین بهار با ایرج مصداقی در مورد «ابلاغیه چراغ خاموش» مسعود رجوی  [2014 Nov] 
*مجاهدین و رابینسون کروزوئه خراسانی [2014 Nov] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۶)انقلاب آمریکا American Revolution  [2014 Nov] 
*مسعود رجوی و «پرچم»اش / از «جیم» تا «عین جیم» [2014 Nov] 
*بارگشت دوباره ویلیام باتلر ییتس  [2014 Nov] 
*الله‌ قلی برای من دوست خوبی بود = گفتگو با ساسان سترگ دره شوری و حیدر جهانگیری [2014 Nov] 
*تاریخِ جهان دادگاهِ جهان است (۵) [2014 Nov] 
*زیگونروایزن (آوای کولی) [2014 Oct] 
*سخنرانی تروتسکی در مکزیک در مورد محاکمات مسکو  [2014 Oct] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است ۴ عصر روشنگری The Age of Enlightenment  [2014 Oct] 
*گفتگو با شادی Разговор со счастьем [2014 Oct] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۳) رنسانس Renaissance دوران گذار بین سده‌های میانه و دوران جدید  [2014 Oct] 
*داستان یهودیان بنی‌قُریْظه غبارآلود است  [2014 Oct] 
*گفت‌ و ‌شنود با دکتر کریم قصیم ۱ آزادیِ نظر را به بهایِ «احترامِ شخصی» نباید فروخت  [2014 Sep] 
*پاییز خودش نوعی بهار است  [2014 Sep] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۲) قرون وسطی فاصله میان دوران باستان و رنسانس [2014 Sep] 
*رساله سه شیاد  [2014 Sep] 
*همنشین بهار.تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است دوران کلاسیک باستان Classical antiquity [2014 Sep] 
*گروندریسه Grundrisse کشف حجاب می‌کند [2014 Sep] 
*در دلِ هر «نفرین»ی «آفرین»ی‌‌ است  [2014 Sep] 
*ما برای چی زاده شدیم؟ همنشین بهار  [2014 Sep] 
*پیمان مولوتف ـ ریبن‌تروپ Molotov–Ribbentrop Pact [2014 Aug] 
*کتاب الشفاء مشعلی فروزان در قرون وسطی [2014 Aug] 
*تنها صداست که می ماند «من ماندگار نخواهم شد» «نیمای غزل» به میهمانی خاک رفت  [2014 Aug] 
*فراز و فرود علی زرکش در گفتگو با اسماعیل وفا یغمائی  [2014 Aug] 
*یوهانس کپلر Johannes Kepler طرحی نو در آسمان نجوم  [2013 Dec] 
*تیرباران چائوشسکو و همسرش  [2013 Dec] 
*اسپانیا و «قطعیتِ حکم دادگاه»اش  [2013 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (۳۲) ای چنگ ناله برکش و ای َدف خروش کن [2013 Dec] 
*یکبار دیگر ماندلا [2013 Dec] 
*سرنوشتم را با دست خویش می‌نویسم. یادی از نلسون ماندلا  [2013 Dec] 
*ایتوس، پاتوس، لوگوس/ Ethos , Pathos , Logos [2013 Dec] 
*تاریخ همچون تانکی از روی سرِ ما می‌گذرد / خاطرات خانه زندگان (۳۱)  [2013 Dec] 
*غبارزدایی از آینه ها / بازجویی از سعید محسن [2013 Nov] 
*Exit Strategy استراتژی خروج [2013 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان(۳۰) هر چیز و هر امری در «شدن» خود است که «حقیقت» می‌‌‌‌‌یابد.  [2013 Nov] 
*بچه‌ها دارند می‌میرند؛ ای که دستت می‌رسد کاری بکن  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه‌ها. دفاعيات پرشور شکرالله پاک نژاد [2013 Nov] 
*کلاه آبی‌ها Blue Beret United Nations peacekeeping  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه‌ها ترور محمد مسعود و بازجویی خسرو روزبه  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه ها / بازجویی محمد حنیف‌نژاد  [2013 Nov] 
*ای روشنی صبح به مشرق برگرد / ای ظلمتِ شب، با من بیچاره بساز- خاطرات خانه‌ زندگان ۲۹  [2013 Nov] 
*آسیمیلاسیون Assimilation  [2013 Nov] 
*اینجا «جلجتا» ست، جائی که مسیح را به صلیب کشیدند (خاطرات خانه زندگان ۲۸) [2013 Oct] 
*سیاست‌زدگی واگیر دارد [2013 Oct] 
*عهدنامه گلستان و کارچاق‌کن آن گور اوزلی [2013 Oct] 
*جان رالز و «پسِ پردهِ بی‌خبری» The veil of ignorance [2013 Oct] 
*هستم آنکه هستم / اِهیِه اَشِر اِهیِه / אהיה אשר אהיה [2013 Oct] 
*بادها می‌وزند و برگها فرو می‌ریزند. خاطرات خانه زندگان (۲۷)  [2013 Oct] 
*Ad Hominem ماه منطق در مُحاق سفسطه [2013 Oct] 
*به من بگو ستارگان و ‏آفتاب دروغند ولی نگو که عشق وجود ندارد.  [2013 Oct] 
*یادی از ژنرال جیاپ و نبرد دین‌بین‌فو Điện Biên Phủ [2013 Oct] 
*Loaded language آب و تاب دادن به زبانِ زبان بسته [2013 Oct] 
*اسطوره اشرف (متن پیام مسعود رجوی، ۲۷ شهریور ۱۳۹۲) [2013 Sep] 
*گفت‌و‌شنود با آقای ناصر‌رحمانی‌نژاد/ واقعیت تا چه اندازه واقعی‌ست؟ [2013 Sep] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۵)  [2013 Sep] 
*به رهی دیدم برگ خزان...
پاییز خودش نوعی بهار است [2013 Sep] 

*لئون فوکو و «آونگ»ش Foucault pendulum [2013 Sep] 
*کمون پاریس طلایه دار انقلاب اجتماعی درقرن نوزدهم [2013 Sep] 
*شبیخون به مجاهدین و «مقراضِ تیزِ تناقض»  [2013 Sep] 
*ژاله خون شد. هفده شهریور، آغازِ پایانِ رژیم شاه [2013 Sep] 
* R2P (اصل حمایت و حفاظت) [2013 Sep] 
*در انتهای غم همیشه پنجره ای باز است. پنجره ای روشن [2013 Sep] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۴) نامش بر برف نوشته بود. خورشید ذوبش کرد و آب آن را با خود برد. [2013 Aug] 
*دکتر منوچهر هزارخانی و آقای ۹۹ درصد [2013 Aug] 
*قطعنامه ۵۹۸، پذیرش آتش بس و عملیات فروغ جاویدان [2013 Aug] 
*گذری به اسپانیا [2013 Aug] 
*رؤيا خود نوعی زندگی است.  [2013 Jul] 
*تجربهِ رؤیاوَش وحی  [2013 Jul] 
* فرقه، و سینه زدن زیر عَلمِ ارتجاع [2013 Jul] 
*کُفرِ یک دوران، دینِ دورانِ بعد است. [2013 Jul] 
*دود از کُنده بلند می‌شود.- هوشنگ عیسی بیگلو، آن «مرد آهسته»‌  [2013 Jul] 
*با چنین فرهنگی چگونه می‌شود ایران را آزاد کرد؟ [2013 Jul] 
*وقتی چیز غریبی می‌شنویم، نباید پیشاپیش آن را رّد کنیم. [2013 Jul] 
*انسان موجودی خاطره گرا است  [2013 Jun] 
*«شریعت» ، آخوندی و غیرآخوندی ندارد. [2013 Jun] 
*طوطی جون می خوام برات قصه بگم - عباس رحیمی با غم ها و طوطی اش  [2013 Jun] 
*مسعود رجوی، «معّلم»ی که «مُبلّغ» شد [2013 Jun] 
*جلیل شهناز، شهنواز تار ایران، به میهمانی خاک رفت. [2013 Jun] 
*آیا «حسن روحانی» تغییر کرده است؟ [2013 Jun] 
*وحدتِ ظرف و مظروف، بی تضاد نیست [2013 Jun] 
*کارمینا بورانا Carmina Burana - اسماعیل وفا یغمایی و سرود ای آزادی  [2013 Jun] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۳) [2013 May] 
*مادر معینی، چاووش شادی و امید [2013 May] 
*ما پروردگان سفره استبدادیم  [2013 May] 
*ما همه «خر ژان بوریدان» یم.  [2013 May] 
*تب و تاب انتخابات، مسعود رجوی را هم گرفت. [2013 May] 
*شب پره ها می آیند و می‌روند، آفتاب می‌ماند [2013 May] 
*در باره نامه سرگشاده
صفحه روزگار، حرف حق را ضبط می‌کند [2013 May] 

*میراث باستانی ایران در جای جای جهان [2013 Apr] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۲)  [2013 Apr] 
*داستان زندگی «جیرولامو ساوو نارولا»  [2013 Apr] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۱)  [2013 Apr] 
*سیک‌رِدنی داک‌لاد خوروشووا- گزارش محرمانه خروشچف [2013 Mar] 
*امام محمد غزالی و حس غریب نوروز [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان و گزارش Хрущевخروشچف [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت بیستم)  [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت ۱۹)- تاریخ ایران با افسانه و شایعه همراه است.  [2013 Mar] 
*یک مُشت دَری وَری On Bullshit [2013 Feb] 
*ما همه از دَم، «پریود» یم. [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (۱۸) [2013 Feb] 
*هر کسی در زندگیش «او»یی دارد [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هفدهم) [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت شانزدهم) [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت پانزدهم) [2013 Jan] 
*کلام بی صدای برف Silent Snow [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت چهاردهم)
مشکل جامعه ایران با گرفتن قدرت سیاسی حل نخواهد شد [2013 Jan] 

*شاه و سمپوزیوم لیزر Laser Symposium [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت سیزدهم)
«مراد برقی» و «سرکار استوار» در زندان قصر [2013 Jan] 

*قتلعام کاتین The Katyn massacre [2013 Jan] 
*خاطراتِ‌ خانه‌‌ زندگان (قسمت دوازدهم) [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت یازدهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت دهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت نهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هشتم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هفتم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت ششم) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت پنجم) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت چهارم) درخت آلو را نمی‌شه به شمشاد پیوند زد.  [2012 Nov] 
*‌خاطرات خانه زندگان (قسمت سوّم) [2012 Nov] 
*سخنرانی تاریخی یاسر عرفات در سازمان ملل (۱۳ نوامبر ۱۹۷۴) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت دوّم) [2012 Nov] 
*زندان=‌زنده دان، خاطراتِ خانه زندگان (۱) [2012 Nov] 
*احمد قابل، ظریف جلالی و «گروه والعصر» [2012 Oct] 
*کورش و سنگ‌نگاره مرد بالدار پاسارگاد [2012 Oct] 
*استوانهٔ کورش Cyrus Cylinder «مانترا»ی خیال‌انگیز (+ویدیو) [2012 Oct] 
*گروندریسه Grundrisse کشف حجاب می‌کند(+ویدیو) [2012 Oct] 
*اریک هابسبام و سنّت های ساختگی [2012 Oct] 
*پراودا ПРАВДАدم از پراودا می‌زند. (+ویدیو) [2012 Oct] 
*پیاز، وجودی است بی تناقض. به یاد «ویسلاوا شیمبورسکا» [2012 Sep] 
*حُکمِ قتل زندانیان سیاسی، «قیر»ی که بر سر نظام ریخت [2012 Sep] 
*کشتار سال ۶۷ و سخنان هَشَلهَف [2012 Sep] 
*وقتی می‌میریم چه چیزی با ما خواهد مرد؟ [2012 Sep] 
*من اینجا ایستاده ام و جز این کاری از من ساخته نیست.  [2012 Aug] 
*Standard Model of Particle Physics مُدِل استاندارد [2012 Jul] 
*هر ادعّایی باید مُستند به مَدرک اثباتی باشد. (در مورد مقاله خانم عفت ماهباز) [2012 Jul] 
*دکتر علی شریعتی و «آوف هه بونگ» Aufhebung + ویدئو [2012 Jun] 
*حقِ‌‌ آزادی و «هی‌بی‌اِس‌کورپس» Habeas Corpus [2012 Jun] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (+ویدیو) [2012 Jun] 
*Gracias a la vida گراسیاس آلا ویدا (+ترجمه ترانه به ۱۲ زبان) [2012 Jun] 
*ویولتاپارّرا، مرسدس سوسا، گراسیاس آلاویدا (+ویدیو) [2012 Jun] 
*دولت ویشی، گشتاپو و دارزدن رودلف هیلفردینگ (ویدیو) [2012 Jun] 
*پرویز شهریاری و طناب دور زمین (ویدیو) [2012 Jun] 
*پوراژِن چستوا، شکست پذیری و شکست باوری (ویدیو) [2012 May] 
*صَلِّ عَلَی مُحَمَّد ، «سیمون هرش» خوش آمد ! تقویم تاریخ، اردیبهشت ماه [2012 May] 
* اَرِه و اوره و شمسی کوره (ویدیو) [2012 May] 
*شاهین نجفی و «حقِ تمَسخر» The Right to Ridicule (+ ویدیو) [2012 May] 
*ماه به دیدار زمین می‌آید. Supermoon (+ویدیو) [2012 May] 
*«سرزمینِ گوجه‌ هایِ سبز» و اعدام چائوشسکو (+ویدیو) [2012 Apr] 
*تقویم تاریخ و نیمه پنهان ماه (+ویدیو) [2012 Apr] 
*پرویز ثابتی و «ابراز تاسف» در گیومه [2012 Apr] 
*سیروس نهاوندی، اسبِ تراوایِ ساواک (+ویدیو) [2012 Apr] 
*زندان قصر، دادگاه ژیان پناه و داستان تجاوز به زندانیان سیاسی [2012 Apr] 
*با تاریکی نمیشه سراغ تاریکی رفت [2012 Mar] 
*سفره ۷ سین Haft-Seen در هتل اموات ( ویدیو ) [2012 Mar] 
*Bertolt Brecht برتولت برشت و اپرای صَنار سه شاهی (ویدیو) [2012 Mar] 
*خدا و قوری کیهانی Bertrand Russell Interview [2012 Mar] 
*برتراند راسل و «قوری»اش Russell's teapot [2012 Mar] 
*آیا نوترینو، به گَردِ نور می‌رسد؟ [2012 Feb] 
*پرویز ثابتی Parviz Sabeti نمونه کامل یک پلیس سیاسی (+ویدیو) [2012 Feb] 
*از چه چیز واهمه داری؟ من شو خایف ؟ (+ویدیو ) [2012 Feb] 
*والنتین، پوشکین، یوگنی‌ آنه ‌گین Evgeny Onegin [2012 Feb] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه بهمن (+ویدیو) [2012 Jan] 
*جنگ‌افروزان، مُرتجعین را قِلقِلک می‌دهند. (وبالعکس) [2012 Jan] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه دی (+ویدیو) [2012 Jan] 
*سخنرانی استالین ۱۱ دسامبر ۱۹۳۷ Речь Сталина [2011 Dec] 
*شورشِ نان در تهران [2011 Dec] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه آذر (+ویدیو) [2011 Dec] 
*Rafiq Tağı «رافق‌تقی» ‌و‌ قصّهِ‌ هولناکِ‌ ارتداد (+ویدیو) [2011 Dec] 
*آنتی‌تزِ اشرف، در خودِ اشرف است. [2011 Nov] 
*آوایِ کولی، زیگونروایزن و قتل‌عامِ سال ۶۷ [2011 Nov] 
*تقویم تاریخ: رویدادهای ماه آبان (+ویدیو) [2011 Nov] 
*R2P و آخرین سخنرانیِ معمر قذافی (+ویدیو) [2011 Oct] 
*نگاهی به ۳۰۰ سنگ قبر. نیستی، آبستن هستی است.(+ویدیو) [2011 Oct] 
*امیرکبیر و «جِّنِ» جُدَری [2011 Oct] 
*دستخط امیرکبیر، به یادِ استاد ایرج افشار آن مردِ آهسته (+ویدیو) [2011 Oct] 
*نامه هایِ جَعلی یزدگرد ساسانی و عُمَربن خطّاب (+ویدیو) [2011 Sep] 
*دکتر محمود حسابی و جعلیات اینترنتی (+ویدیو) [2011 Sep] 
*عباس شهریاری جاسوس ۱۰۰۰ چهره ساواک (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*۱۱ سپتامبر و بن لادنِ پنتاگون (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*سرلشگر قرنی از کودتا تا ترور (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*رّد پای علمای اعلام بر سنگ قبر ستارخان [2011 Aug] 
*ترور سپهبد رزم آرا در مسجد سلطانی [2011 Aug] 
*آخوند مُحقّق کَرکی، عَلمدار تشّیع صفوی [2011 Jul] 
*عملیات پنجه عقاب Operation Eagle Claw [2011 Jul] 
*کلکم راع و کلکم مسئول؛ اسیرکُشی سال ۶۷ و سخنان آقای اردشیر امیرارجمند [2011 Jun] 
*مقام صدیقی تنها راستگویی در قول و عمل نیست [2011 Jun] 
*کمون پاریس ، تنها به پاریس مربوط نمی‌شود [2011 Jun] 
*خوزه مارتی پیامبر استقلال و مبشر انقلاب در آمریکای لاتین (ویدئو) [2011 May] 
*از Srebrenica سربرنیتسا تا بغداد [2011 May] 
*منوچهر سخایی و آن «پرستو» که دشنه آجین شد. [2011 Apr] 
*آوریل سیاه اشرف و نقش اشغالگران عراق [2011 Apr] 
*ریزوم ، خاک و ُخل دارد [2011 Apr] 
*امام محمد غزالی عزیز است اما نوروز از او عزیزتر [2011 Mar] 
*سفره هفت سین در هتل اموات‌  [2011 Mar] 
*کتاب سبز قذافی، تو زرد از آب درآمد  [2011 Feb] 
*وقت آن است که چشم فتنه کور شود ! (گرد و خاک در مجلس ایران) [2011 Feb] 
*روز والنتین ، پالی‌آمِری polyamory و ، «عشق» ضربدری [2011 Feb] 
*کويکی با یک تیر چند نشان می‌زند [2011 Feb] 
*پرویز ثابتی، مقام امنیتی ابرو کمانی [2011 Jan] 
*ستمگران از ما عبور نخواهند کرد. [2011 Jan] 
*خودکشی دردی را دوا نمی‌کند. ( علیرضا پهلوی از کاخ سعدآباد تا بوستون) [2011 Jan] 
*یک بار دیگر تقی شهرام [2010 Dec] 
*« دین‌خو » بود اما، پرسش ‌‌ستیز و ستم ‌پذیر نبود. [2010 Nov] 
*مُشک آن است که خود ببوید، نه آن‌که «هابرماس» بگوید [2010 Oct] 
*«مُدل استانداردِ» فیزیک ذرّات ، قصه‌ای ناتمام [2010 Oct] 
*گلهای صحرائی را همیشه رایحه ای دل انگیز است، یادی از روشنک (گوینده برنامه گلها) [2010 Sep] 
*من به گوش تو سخن های نهان خواهم گفت... [2010 Sep] 
*«طرح عظیمِ» استیفن هاوکینگ - خدا، وِل مُعطل است ! [2010 Sep] 
*مرگ، دوست انسان است و هرگاه رسید قدمش مبارک باد. [2010 Sep] 
*سلام بر دکتر علی جوان
ليزر گازی، مي‌توانست سال ۱۹۳۰ اختراع شده باشد [2010 Jul] 

*سال ۶۷ در عملیات فروغ جاویدان (مرصاد)، ۳۰۱ زندانی سیاسی به خاک افتادند [2010 Jul] 
*آشکار‌سازی با پنهان‌سازی همراه است. (خطانامه تاج زاده و، اسیر کُشیِ سال ۶۷)  [2010 Jun] 
*«اشترن» و «ایرگون» در «دیر یاسین» [2010 Jun] 
*نمی توان بر پرسش و نقد، دهنه زد. (آقای کروبی و قتلعام سال ۶۷) [2010 May] 
*سرود زیبای «ای رقیب»
که‌س نه‌ڵێ کورد مردوه‌، کورد زیندوه‌ [2010 May] 

*انتشار اسناد قتلعام کاتین
چراغ حقيقت در طوفان کشمکش‌ ها نخواهد مُرد [2010 May] 

*قرقیزستان و، پدیده «خستگی پنهان» [2010 Apr] 
*شب، هاوانا می‌رقصد...
« کامیلو سینفوئگوس » یکی از معماران انقلاب کوبا [2010 Apr] 

*دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا Wikipedia و حق مقدّس ویرایش  [2010 Mar] 
*گويای حکايتی‌ ست آن شمع خموش / خودکشی «منصور خاکسار» [2010 Mar] 
*شعر «مارتین نیمولر»
وقتی مرا گرفتند، صدای احدی در نیآمد. [2010 Mar] 

*دکتر جلال صمیمی، کاشف سرچشمه های پرتو گاما در هاله ی کهکشان [2010 Mar] 
*در بلوچستان بلوچی بود نامش دادشاه...  [2010 Mar] 
* آیا « عبدالمالک ریگی »، جا پای « دادشاه » می‌گذارد؟ [2010 Feb] 
*طفلِ جان و شیرِ شیطان به یاد «دکتر محمد رضا عاملی تهرانی» [2010 Feb] 
*روز عشاق و، «عشق خرمگس» ! (ای عشق همه بهانه از توست...) [2010 Feb] 
*این یک پیپ نیست، تصویری از یک پیپ است (یادی از زندان شاه و یدالله خسروشاهی ...) [2010 Feb] 
*مهندس بازرگان و کتاب «سیر تحول قرآن» (با خدا و خرافات هر جنایت و فریبی ممکن است) [2010 Feb] 
*از دار دنیا یک زن حلال داشتیم، آن را هم آقای خمینی حرام کرد! [2010 Jan] 
*برف نو ، برف نو ، سلام، سلام [2010 Jan] 
*«عالیجناب خاکستری» تاقچه بالا می‌گذارد!  [2010 Jan] 
*در برابر زره‌پوش‌ها چگونه از خود دفاع کنیم ؟ [2010 Jan] 
*درگذشتِ آیت‌الله منتظری و گوشه کنایه‌های مقام معظم رهبری [2009 Dec] 
*راستی کمان در کژی است. آیت‌الله منتظری، خون دو فروهر و «قاعده درأ» [2009 Dec] 
*«تبَر به دستان در عراق» سر برخود تصمیم نمی‌گیرند. [2009 Jul] 
*مسئلهِ مجاهدین به «غیرمجاهدین» هم مربوط است.  [2009 Mar] 
*صورتي‌ در زير دارد آنچه‌ در بالاستی، پیام نوروزیِ «شیمعون پرس»  [2009 Mar] 
*همه عمربرندارم سر از این خمار مستی
آیا خدا نیز، با «نرینه غاصب» کنار آمده است؟ [2009 Mar] 

*هرچه در ديگ است به چمچه مي آيد. کنفرانسِ «دوربانِ ۲» و، آقای اوباما [2009 Mar] 
*آیت الله منتظری بی شیله پیله است، امّا... [2009 Feb] 
*مسیح ِ باز مصلوب - یادی از الله قلی جهانگیری ، آن جان شیفته [2009 Feb] 
*عاقبت، از ما غُبار مانَد، «گاست» و «هایزر» و «گوادلوپ»، آن «آلاچیقِ کنارِ دریا» [2009 Feb] 
*«حاج محمد شانه‌چی» بخشی از تاریخ معاصر ایران بود. [2009 Jan] 
*«مِه‌بانگ» BIG BANG و بزرگ‌ترین آزمایشِ علمیِ تاریخِ بشرّیت [2008 Sep] 
* ما قربانيانی هستيم که جامه جلّاد پوشيده ايم. به یاد « محمود درویش » [2008 Aug] 
*گاهی بايد کلمات در خدمتِ پوشاندن واقعّيات باشد. (داستانسرایی در مورد قتل‌عام سال ۶۷) [2008 Aug] 
*سفره هفت‌سین در هتل اموات [2008 Mar] 
*سرود «خمینی ای امام» به مجاهدین ربطی نداشت [2008 Feb] 
*ادیت پیاف Edith Piaf ، گُنجِشَکَکِ اَشی مَشی [2008 Feb] 
*دادگاه‌ پوئک و «نشست ژوئن ۲۰۰۱ در اشرف» [2008 Feb] 
*سفره هفت سین در هتل اموات‌
خدا نکند که خدا مرده باشد... [2007 Dec] 

*ابوذر...چی شده مادر؟ ...چرا می لنگی؟ [2007 Dec] 
*مسیح ِ باز مصلوب - [یادی از الله قلی جهانگیری ، آن جان شیفته] [2007 Dec] 
*در کوچه باغ های عشق ، َبلا می باَرد. یادی از شکرالله پاک نژاد، شعور سياسي اجتماعي جنبش آزاديخواهي مردم ايران (بخش دوم) [2007 Dec] 
*ای عشق چهره آبی ات پيدا نيست. یادی از شکرالله پاک نژاد ، شعور سياسي اجتماعي جنبش آزاديخواهي مردم ايران (بخش نخست) [2007 Dec] 
*سیاست پدر و مادر ندارد  [2007 Nov] 
*تو قلب بیگانه را می شناسی ، زیرا که در سرزمین مصر بیگانه بوده ای
یادی از احمد غفارمنش [2005 Mar] 

*شب ُسرودش را خواند، نوبت پنجره هاست / گفت و شنود با نويسنده کتاب « نه زیستن نه مرگ » [2005 Mar]