اعدام جوان دچار اختلال عقلی ‏
نیره انصاری

 یک جوان دچار اختلال عقلی در انتظار اجرای حکم اعدام است.
دانش آموز نوجوانی که چهار سال پیش از این معلم خود را با وارد کردن ضربه چاقو به قتل رسانده بود، در آستانه اجرای حکم اعدام است.
محمد کلهر پس از چندین جلسه محاکمه، به قصاص محکوم شد و رأی صادره توسط دیوانعالی کشور تأیید یا ابرام گردید.
با توجه به اینکه این جوان بنابر نظریه پزشکی قانونی دچار اختلال عقلی است و کمیسیون پزشکی هم این موضوع را تأیید کرده است. او در زمان ارتکاب جرم (15) سال داشته و دچار افسردگی نیز هست. اما از نابختیاری خانواده اش متوجه این موضوع نشده بودند.
 
تحلیل حقوق کیفری
 قانون مجازات اسلامی، از مجموعه قوانینی تشکیل شده است که به جرائم می‌پردازد و نحوه برخورد با این جرائم را از سوی دیگر دیدگاه قانون مجازات اسلامی درباره جنون و تاثیر آن در مسئولیت کیفری تغییراتی داشته است.
 قوانین کیفری ایران از ابتدا تا به امروز در برخورد با مسئله جنون سیاست‌های متفاوتی در پیش گرفته است.
 پیش از پیروزی انقلاب اسلامی دیدگاه قانونگذار به موضوع، عینی‌تر بود اما قانونگذار پس از انقلاب، باهدف تطبیق قوانین کیفری با احکام شرع، در مقررات مربوط به جنون و تأثیر آن در مسئولیت کیفری تغییراتی اعمال تام و نسبی شعور را از میان برداشت و به این ترتیب، جنون بدون توجه به درجات آن، رافع مسئولیت کیفری شناخته شد.
تصویب قانون مجازات اسلامی در سال (92) در احکام جنون از یک سو متأثر از اندیشه‌های نوین سیاست جنایی است و از دیگر فراز ریشه در نگاه فقهی – سنتی موضوع دارد که این نگاه سنتی عملن غالب است.
 
جنون در مسئولیت کیفری چه تاثیری دارد و انواع جنون در حقوق کیفری کدام است؟
 
یکی از مباحثی که در حقوق کیفری مطرح است، مبحث مسئولیت کیفری است. برخی از علمای برجسته حقوق، مسئولیت کیفری را پل ارتباطی بین جرم و مجرم می دانند. بر اساس مسئولیت کیفری اصل شخصی بودن کیفر، معنا پیدا می کند. همانطورکه در ماده (141) قانون مجازات اسلامی بیان می کند:« مسئولیت کیفری، شخصی است.»
فراتر از این همانطور که در حقوق و در دیدگاه تطبیقی فقه مطرح است شروط عامه تکلیف از اجزایی چون عقل، بلوغ، اختیار و قصد تشکیل شده که به نوعی شاکله عنصر معنوی جرم است.
پس، براین اساس، برای اینکه مسئولیت کیفری یک فرد اعلام شود باید تمامی این عناصررا دارا باشد.
ماده (140) قانون مجازات اسلامی تازه اشاره می‌کند که مسئولیت کیفری تنها زمانی محقق می‌شود که فرد حین ارتکاب جرم «عاقل، بالغ و مختار» باشد.
در یک جامعه همه افراد و اقشار به حیث میزان و بهره عقلی و بلوغ فکری در یک حال یکسان و مشابه نیستند و این البته تفاوت در طبیعت جامعه است.
قانون گذار بر اساس منطق، عقل و اصل شخصی بودن مجازات و ایضاً با در نظر گرفتن هدف از اِعمال مجازات، اعم از عینی و ذهنی از مجازات و یا به سخنی دیگر مسئولیت کیفری را معاف بداند و در برخی مواقع اشخاص از هر دو مسئولیت کیفری و مدنی معاف محسوب گردند که این علل موجهه جرم همانا بیانگر معافیت از مجازات است.
عوامل رافع مسئولیت کیفری
در متون حقوق کیفری عوامل رافع مسئولیت کیفری به مصادیق محتلف تقسیم شده است. مصادیقی چ.ن « جنون، کودکی، اشتباه، اجبار، مستی و خواب» که بسیاری این عوامل را با عناوینی مانند «علل تام و علل نسبی» معرفی می نمایند. در این میان یکی از مصادیق بحث برانگیز در عوامل رافع مسئولیت کیفری عنوان «جنون» است.
جنون در یک تعریف بسیار ملموس عبارتست از « زوال عقل و فقدان شعور (قوه تمییز)» و فردی که دچار چنین وضعیتی است، مجنون اطلاق می گردد.
از دیگر سو در حقوق کیفری، جنون به دو دسته کلی تقسیم می شود:
- جنون دائمی
- جنون ادواری و یا دوره ای
جنون دائمی یک وضع روانی است که شخص به صورت مستمر و دائمی در آن بسر می برد.
در جنون ادواری، فرد گاهی حالت جنون دارد و گاه مانند انسان‌های عاقل رفتار می نماید. جنون ادواری باید مشهود باشذ زیرا حنون از مسئل «موضوعی» است و نه «حکمی» و واقعیتی است که مستلزم محرز شدن بوده و نیازمند نظریه کارشناس علوم روانی و طبی است و در تشخیص جنون ادواری، قاضی همکاری شخص پزشک را جلب می نماید.
 
پرسش این است که آیا تصمیم و تکلیف نهایی در این خصوص با قاضی است یا کارشناسان؟
می‌توان این‌گونه پاسخ داد که پزشک و روانشناس توانا به احراز جنون است. قانون گذار ج.ا با تصویب قانون مجازات اسلامی در تاریخ (1،2،1392) در بخشی به مبحث موانع مسئولیت کیفری پرداخته است. موانعی که در بردارنده علل موجهه و علل رافع مسئولیت کیفری است.
در ماده (149) این قانون ره صراحت آمده است:« هرگاه مرتکب در زمان ارتکاب جرم دچار اختلال روانی بوده به نحوی که فاقد اراده یا قوه تمییز باشد، مجنون محسوب و مسئولیت کیفری ندارد.»
پرسش دیگر اینکه اگر شخصی با حالت جنون مرتکب جرم شود از منظر قاضی رسیدگی کننده چه برخورد و تصمیمی نسبت به این فرد مجرم خواهد داشت؟
پاسخ این است که تصمیمی اتخاذ خواهد نمود که از سویی حقوق شخص بزه دیده و در برخی مواقع مجنی علیه رعایت شود و از دیگر فراز عدالت و منطق حقوقی به منظور حفظ حقوق بزه کارِ مجنون از بین نرود.
فراتر از این جنون در برخی موارد موجب می‌گردد که موانع تعقیب دعوا به وجود آید که این مورد در تبصره (2) از ماده (13) لایحه آئین دادرسی کیفری و تبصره (1) از ماده (6) همان قانون تصریح شده است.
در شناخت حالت جنون معیار و ضابطه و تعریف ویژه و مشخصی وجود ندارد، اما معمولاً آن را اختلال روانی یا از خود بیگانگی می گویند. از این بیش چنانچه دیوانه ی مجرم دارای حالات خطرنام باشد باید تمهیدات لازم به منظور مصونیت دادنِ جامعه از خطر احتمالیِ رفتار او صورت گیرد و به همین جهت است که در قانون تأکید شده تا نگهداری دیوانه خطرناک در محل مناسبی صورت گیرد.
بنابراین اساس اگر جنون در حین ارتکاب جرم محرز گردد قاضی باید قرار موقوفی تعقیب صادر نماید.
اما اگر متهم در حین ارتکاب جرم از سلامت عقل برخوردار باشد. جنونِ پس از وقوع جرم یا پیش از وقوع جرم، موجب زوال کیفر نیست، اما تا زمان «افاقه، بهبودی» وضع متهم تعقیب موقوف خواهد شد.
البته به موجب تبصره (1) از ماده (150) قانون مجازات اسلامی:« هرگاه مرتکب یکی از جرائمِ موجب حد، پس از صدور حکم قطعی دچار جنون گردد حد ساقط نمی گردد.
و چنانچه متهم در زمان ارتکاب جرم و طی جلسه دارسی و محاکمه در سلامت بوده، اما هنگاه اجرای مجازات مبتلا به جنون گردد، در چنین مرحله‌ای جنون موجب سقوط مجازات نخواهد شد.
هرچند که باید نکته‌ای لحاظ گردد که اگر عمل «مجنون» جرم تلقی نگردد به موجب آئین دادرسی کیفری قرار نهایی منع تعقیب صادر خواهد شد و اگرقاضی مقید به مجرم بودن او باشد عوامل رافع مسئولیت کیفری اِعمال خواهد شد زیرا که این اقدام قضایی با منطق حقوقی سازکار است.
 
پایان سخن
از یک سو چنانچه فرد مجنون مجازات گردد؛ هیچ‌گاه به هدف عینی کیفر که ابتنا دارد بر اصلاح بزهکار منتج نخواهد شد زیرا که مجازات و اِعمال کیفر نسبت به مجنون مفید به فایده نیست.
از دیگر فراز اعدام یک عارضه است و نه راه حل و تاکنون هیچگونه شاهد حقوقی در دست نیست تا نمایانگر این امر باشد که مجازات اعدام بتواند از نوعی تأثیر بازدارندگیِ خاص و مجزا برخوردار باشد و ایضاً نمی‌تواند ضمانت اجرایی را نسبت به سلامت و مصونیت یافتن جامعه در برابر ارتکاب جرم احتمالی هم با مجازات مرگ بهمراه آورد، بل، تنها به منظور ایجاد هراس، وحشت و بازتولید خشونت در جامعه است و اخلاق را زائل می نماید.
 
 نیره انصاری، حقوق دان، نویسنده، پژوهشگر و کوشنده حقوق بشر
23،2،2019
4،12،1397
 

منبع:پژواک ایران


نیره انصاری

فهرست مطالب نیره انصاری در سایت پژواک ایران 

*دستور شلیک کور یا کشتار جمعی! [2019 Dec] 
*معترضان اغتشاشگر واشرار نیستند! بخش پایانی  [2019 Dec] 
*معترضان اغتشاشگر و اشرار نیستند [2019 Dec] 
*اصل صلاحيت قضاییِ جهاني « اجرای عدالت»!  [2019 Nov] 
* قتل عام ارامنه و گذار از عصر کهن به عصر جدید!  [2019 Nov] 
*اندیشه های نوین کوروش بزرگ در پارگراف هایی از منشور  [2019 Oct] 
*بمب فسفری، آتش بس و ژینوساید نوین!  [2019 Oct] 
*آوارگی کردهای روژاوا و حمله نظامی ترکیه به این منطقه [2019 Oct] 
*وارداتِ چمدانی دارو به ایران!‏  [2019 Oct] 
*10اکتبر2019 روز بین المللی ضد مجازات اعدام و گندیدگی در قانون [2019 Oct] 
*آشنایی با اصطلاحات حقوقی و سیاسی سوسیالیسم و کمونیسم  [2019 Sep] 
*از گرسنگی ایرانیان تا قرارداد2016 ح.ا و چین ‏  [2019 Sep] 
*جدال بر سر ثروت یا دعوای طلبگی!‏  [2019 Aug] 
*تعظیم دولتمردان سوئدی به اسلامگرایان!  [2019 Aug] 
*پیش گفتاری، در راستای طرح پیشنهادی دو نهاد نظارت بر قانون اساسی و دادگاه عالی قانون اساسی [2019 Aug] 
*قانون در ایران، مرگِ زندگی است! و تجاوز به « حق دفاع از ملت» [2019 Aug] 
*حیثیت و پول (90) ساله پَر!‏  [2019 Aug] 
* تهدید و توسل به زور از منظر حقوق بین الملل و تهدید آمریکا توسط حسن روحانی! [2019 Jul] 
* جادو و اهل هوا و قانون [2019 Jul] 
*حاکمیت قانون در برابر حکومت خودکامه [2019 Jul] 
*اهدای اعضای محکومان به اعدام الگو برداری از چین  [2019 Jul] 
*دیه برابر زن و مرد  [2019 Jul] 
* خطر جنگ و نقش حقوق بین الملل در حل منازعات بین‌المللی  [2019 Jun] 
*رد لایحه اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مرد خارجی توسط شورای نگهبان [2019 Jun] 
*(20 ژوئن)، یادروز جهانی پناهندگان وهمبستگی با پناهجویان [2019 Jun] 
*عدم تفکیک جرائم در زندانها و قتل زندانیان سیاسی  [2019 Jun] 
*بررسی جرم اسیدپاشی از نگاه فقه و قانون و قانون عدم ممنوعیت خرید و فروش آن  [2019 Jun] 
*از بی حقوق کارگران اقلیت دینی، ظلم بر وکلا تا روز جهانی محیط زیست ‏ [2019 Jun] 
*قاتل خودی بهره مند از وکیل گزینشی! کارگر وآموزگار اما فاقد حقوق!  [2019 May] 
*اظهارات مشاوررئیس جمهور ترکیه و پیوند آن با کنفرانس یالتا! [2019 May] 
*حضور نیروهای نظامی آمریکا در خلیج فارس و دروغ [آقا] ی خامنه ای  [2019 May] 
*از متحدانِ جنگ نیابتی تا بن‌بست جمهوری اسلامی [2019 May] 
*پیکاسو و اثری ضدجنگ! [2019 May] 
*خشونت و ترور و گسترش حاکمیت خدا!  [2019 May] 
* بازداشت و محکومیت جولیان آسانژ در لندن و حقوق خبرنگاران [2019 May] 
*(۱مای) روز جهانی کارگر از قرون وسطا، تا دستمزد کارگران در سال ۹۸ [2019 May] 
*سپاه تروریست معاهده وستفالیا مرگ امپراتوری مقدس  [2019 Apr] 
*مرمت کلیسای نتردام در پاریس و واگذاری غار علیصدر در همدان  [2019 Apr] 
*پُتکِ امنیت و مصلحتِ نظام یا اِشغالِ نظامی و قانون اساسی [2019 Apr] 
*بیماری‌های عفونی پس لرزه های سیل  [2019 Apr] 
*از تسلط سپاه بر اقتصاد ایران تا قرار گرفتن در لیست تروریستی آمریکا [2019 Apr] 
*حکایت «خود ببری، خود بدوزی، خود بپوشانی» و انفجار مین ها در مناطق سیل زده! [2019 Apr] 
*تقارن12فروردین 1358جمهوری اسلامی‎ با روزکشتار ایرانیان( دوره هخامنشیان) توسط قوم یهود  [2019 Apr] 
* سیل ویرانگر در استان گلستان و فساد و سوء مدیریت نظام اهریمن [2019 Mar] 
*از ملی شدن صنعت نفت توسط دکتر محمد مصدق تا جدال در نامگذاری خیابانها  [2019 Mar] 
*عدالتِ سربدار!  [2019 Mar] 
*نقدی بر مقاله:«قیم صغار...!»به قلم آقای محمدرضا روحانی، وکیل محترم دادگستری [2019 Mar] 
*عروسان داعشی، چالشی تازه برای اروپا و امریکا  [2019 Mar] 
*تجاوز به حق دفاع از (۱۳۵۸) تاکنون [2019 Feb] 
*اعدام جوان دچار اختلال عقلی ‏  [2019 Feb] 
* بحث بر سر رد لوایح قانون مبارزه با پولشویی و حمایت از تروریسم در مجمع تشخیص مصلحت نظام [2019 Feb] 
*از اعتراضات در زندان قرچک ورامین تا عفو عمومی [2019 Feb] 
*‏(۲۴ ژانویه) روز جهانی وکلای در خطر  [2019 Jan] 
*از کنفرانس یالتا در جنگ دوم جهانی تا کنفرانس ورشو [2019 Jan] 
*دو شورای نگهبان  [2019 Jan] 
*تفسیر مواد اعلامیه جهانگستر حقوق بشر [2019 Jan] 
*مخالفت با رد لایحه ممنوعیت ازدواج کودکان [2019 Jan] 
* ازچرایی خشونت بر زنان در فقه تا لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت  [2018 Dec] 
*تفسیر ماده ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر [2018 Dec] 
* به مناسبت (10) دسامبر روز جهانی حقوق بشر  [2018 Dec] 
*از تجاوز به عُنفِ زنان در جنگ در حقوق بین‌المللی کیفری تا نادیا مراد برنده جایزه نوبل صلح(2018)  [2018 Nov] 
*اعدام وحیدمظلومین و ایرادهای وارده ی قضایی در پرونده [2018 Nov] 
*علت اصلی کمبود دارو، فساد دولتی [2018 Nov] 
*از اشغال سفارت آمریکا تا دور دوم تحریم ها علیه جمهوری اسلامی  [2018 Nov] 
*از حقوق بشر کوروش تا حقوق بشر جمهوری استبدادی اسلامی  [2018 Nov] 
*از آزادی بیان تا قتل روزنامه نگاران در ایران و ترکیه [2018 Oct] 
* ادعای پیروزی جمهوری اسلامی از حکم دادگاه لاهه! [2018 Oct] 
*براندازی یا فروپاشی  [2018 Oct] 
*تروریسم در حقوق بین الملل‎ از فرقه حشاشین( حسن صباح) تا حمله مسلحانه در شهر اهواز  [2018 Sep] 
* ازمجازات اعدام در قرن هجدهم تا اعدام سه جوان کرد [2018 Sep] 
*تاریخ پُر دست انداز فاشیسم! فاشسیم و راسیسم در آلمان بعد از جنگ جهانی دوم [2018 Sep] 
* صنعت سکس از هندوستان تا مشهد (مقدس!)‏  [2018 Sep] 
*جان باختن فعالان محیط زیست در آتش سوزی مریوان و مسئولیت حقوقی و کیفری سپاه پاسداران  [2018 Sep] 
*قانون مبارزه با پولشویی(Financial Action Task Force )/FATF ومخالفت شورای نگهبان/ نظارت استصوابی  [2018 Aug] 
*فاجعه سینِما رکس آبادان جنایت علیه بشریت  [2018 Aug] 
* چگونگی الحاق دوباره بحرین به ایران  [2018 Aug] 
*نقش نظام مالی آمریکا بر جهان و تحریم های تازه علیه ایران  [2018 Aug] 
*شوراهای محلی شهری؛Local Goverment در حکومت سکولاردموکراتیک  [2018 Aug] 
* فرزند خواندگی و ازدواج سرپرست با فرزندخوانده در جمهوری اسلامی!  [2018 Aug] 
*تصویب قانون حمایت لایحه کودکان و نوجوانان و ایرادهای حقوقی وارده بر آن!‏  [2018 Jul] 
*تهدید آمریکا توسط حسن روحانی! و تهدید و توسل به زور از منظر حقوق بین الملل  [2018 Jul] 
* رژیم حقوقی دریای خزر وسهم مبهم ایران  [2018 Jul] 
*بحران آب در سیستان و بلوچستان و سیاست آبی افغانستان:آب در برابر مهاجران! [2018 Jul] 
* بحران آب در جنوب ایران و قرارداد انتقال آب شیرین از ایران به کویت [2018 Jul] 
*ِ باخت ِ نظام پاتریمونیال( پدرمیراثی) به خودش [2018 Jul] 
*جرم سیاسی [2018 Jun] 
* مرز آزادی بیان کجاست؟  [2018 Jun] 
*وکلای دولتی!‏ ‏ [2018 Jun] 
*‏از تجاوزجنسی به کودکان زیر سن قانونی (18) سال و پیوند آن سند2030 سازمان یونسکو ‏  [2018 Jun] 
* نقش روشن‌فکر ونویسنده متعهد [2018 Jun] 
*قانون اساسی، شهروند عصر جهانی [2018 May] 
*از جداسازی و تقسیم بخش‌هایی از شهرستان کازرون تا مرگ صنعت نشر ‏در ایران  [2018 May] 
*قانون اوفک ‏ [2018 May] 
*‏ زمین‌های بایر و لم یزرع موسوم به اَنفال، شکستن سنگ مزارها و همچنین فروش نُخستین اقامتگاه ‏رضاشاه در تبعید ‏  [2018 May] 
*پیامدهای خروج آمریکا از برجام  [2018 May] 
*آشنایی با فرهنگ اصطلاحات سیاسی ‏« پوپوليسم؛populism‏»‏ ‏ [2018 May] 
*پیش نویس قانون اساسی ایران آینده (بخش دوم) [2018 Apr] 
*پیش نویس قانون اساسی ایران آینده [2018 Apr] 
* خاورمیانه در سایه روابط بین الملل - نقش ایران و روسیه در بحران سوریه [2018 Apr] 
*بررسی حقوقی اعدام بهمن ورمزیار [2018 Apr] 
*وضعیت حقوقی سوریه از منظر حقوق بین الملل و مسئولیت مداخله دولت ها در این کشور [2018 Apr] 
*تصویب قانون ازدواج با کودکان درکشور اروپایی سوئد!‏ ‏  [2018 Apr] 
*تدوین یک حکم شرعی «تعدد زوجات، چندهمسری و پولیگامی،Polygamy‏ در ‏پارلمان کشوراروپایی سوئد!‏ [2018 Apr] 
*بررسی ابعاد حقوقی رابطه همزیستی موسوم به ازدواج سفید در ایران [2018 Apr] 
*امپراتوری هخامنشی و مدنیت و عدالت در اندیشه ی ایرانی  [2018 Apr] 
*کار فرهنگی و ادبیات علم ستیز« اقتصاد مال خر است»!  [2018 Mar] 
*وضعیت بحرانی آب و محیط زیست در ایران و عوامل عقب ماندگی انرژی پاک در ایران [2018 Mar] 
*آزادی زن، آزادی جامعه!  [2018 Mar] 
*حاکمیت مذهب شیطان در ایران  [2018 Feb] 
* حق رای رأی؛ حق یا تکلیف؟ بخش نخست  [2018 Feb] 
*پیش‌زمینه ی قانون اساسی نوین سکولار دموکراتیک در ایران آینده  [2018 Feb] 
* فایده باوری، دموکراسی و رشد شخصیت انسان  [2018 Feb] 
*آشنایی با فرهنگ اصطلاحات حقوقی و سیاسی [2018 Feb] 
*طراحی استمرار طلبان!‏ [2018 Feb] 
*ازحق رأی زنان انقلاب سفید تا رفع حجاب اجباری!‏ ‏ [2018 Jan] 
*حاکمیت قانون در برابر حکومت خودکامه بخش پایانی [2018 Jan] 
*سوگندنامه بقراط و مسئولیت مدنی و کیفری پزشک ناظر قطع عضو! [2018 Jan] 
*همانی جمهوری اسلامی با آلمان نازی!‏  [2018 Jan] 
*حق تعیین سرنوشت تجزیه طلبی نیست!‏  [2018 Jan] 
* تعارض اصولی از قانون اساسی با ولایت فقیه!‏  [2018 Jan] 
* بررسی جرائم «هاشمی شاهرودی عراقی» توسط دادستان کل آلمان!‏ ‏ [2018 Jan] 
*‏ تخریب اموال عمومی از منظر قانون تا نگرانی [آقا] ی روحانی!‏  [2018 Jan] 
*آشنایی با فرهنگ اصطلاحات سیاسی آزادی در سخنرانی فرانکلین دلانو روزولت [2018 Jan] 
*از بی حقوقی مسیحیان تا لغو نمایندگی سپنتا نیکنام درجمهوری اسلامی!‏ [2017 Dec] 
*رضاضراب و دیگر یقه سفیدها بخش پایانی قوانین و مجازات ها  [2017 Dec] 
*رضا ضراب و دیگر یقه سفیدها! بخش چهارم  [2017 Dec] 
*رضاضراب و دیگر یقه سفیدها! بخش سوم  [2017 Dec] 
*رضا ضراب و دیگر یقه سفیدها! بخش دوم [2017 Dec] 
*‏ ‏ رضا ضراب و دیگر یقه سفیدها!‏ بخش نخست [2017 Dec]