حمید نوذری، مسئول کانون پناهندگان سیاسی ایرانی در برلین و یکی از نویسندگان کتاب پژوهشی «هنوز در برلین قاضی هست؛ ترور و دادگاه میکونوس»، از فعالانی است که در تمام مدت جلسات دادگاه (سه سال و نیم) حضور داشته و اسناد آن را ترجمه کرده است. او در گفت‌وگوها و مقالات خود در رسانه‌های فارسی‌زبان، «تئوری نفوذ اطلاعاتی» و فرضیه وجود جاسوس داخلی در ماجرای ترور دکتر صادق شرفکندی را با استناد به پرونده‌های قضایی کالبدشکافی کرده است. او تأکید می‌کند که بر اساس شواهد و مستندات دادگاه برلین، اصل وجود یک عامل نفوذی یا جاسوس، قطعی است.

نمونه سوم؛ تلاش برای انفجار گردهمایی مجاهدین خلق در پاریس

در ژوئن ۲۰۱۸ (تیر ۱۳۹۷)، اسدالله اسدی، دیپلمات ایرانی مستقر در اتریش، هدایت توطئه بمب‌گذاری در این گردهمایی را بر عهده داشت.

بر اساس تحقیقات دادگاه تجدیدنظر آنتورپ بلژیک، سه عامل نفوذی وزارت اطلاعات که سال‌ها پیش با عنوان هوادار سازمان مجاهدین خلق در این تشکیلات نفوذ کرده و با اسدالله اسدی در ارتباط بودند، مأمور انتقال و انفجار بمب بودند.

بر اساس تحقیقات همین دادگاه، امیر سعدونی، همسرش نسیمه نعامی و مهرداد عارفانی مبالغ چندصدهزار یورویی از دستگاه اطلاعاتی جمهوری اسلامی دریافت کرده بودند تا این عملیات تروریستی گسترده را در خاک اروپا به انجام برسانند.

در سال های اخیر مواردی از ضربه زدن رژیم به فعالین سیاسی- رسانه ای وجود دارد. در برخی از آنها جزئیات مربوط به نفوذ یا ایجاد تله و دستگیری و انتقال به ایران مشخص و در مواردی جزئیات هنوز نامشخص است.

شیوه‌های نفوذ در دنیای شبکه‌های اجتماعی

در یک دهه اخیر، در کنار شیوه‌های قدیمی، دستگاه‌های اطلاعاتی ـ امنیتی رژیم تلاش می‌کنند از طریق شبکه‌های اجتماعی و به روش‌های مختلف در میان مخالفان جمهوری اسلامی نفوذ کرده و با بهره‌گیری از نوعی لُمپنیسم سیاسی، بددهانی، فحاشی، حاشیه‌سازی و دامن زدن به موضوعات فرعی، مخالفان را به جان یکدیگر انداخته و انرژی آنان را از مبارزه اصلی با رژیم منحرف کنند.

اگر در شیوه‌های قدیمی، هدف اولیه نفوذ به بدنه تشکیلاتی نیروهای سیاسی بود تا اهداف بعدی دنبال شود، در دنیای شبکه‌های اجتماعی هدف، پیش از هر چیز، نه تشکیلات سیاسی، بلکه نفوذ به بدنه گسترده و میلیونی مخالفان رژیم- به‌ویژه در میان هواداران رضا پهلوی- است.

این پروژه کم‌ خرج است و می‌تواند با سرعت بیشتری در میان بخش بزرگی از مردم جا باز کند. پیشبرد این پروژه از چند طریق انجام می‌شود:

• ایجاد اکانت‌های جعلی و ناشناس و تولید و انتشار اخبار جعلی از طریق آنها.
• ایجاد کانال‌هایی در شبکه‌های اجتماعی (تلگرام، واتساپ و کلاب‌هاوس).
• نفوذ فیزیکی در جمع‌های کوچک یا بزرگ و حضور در تظاهرات ها و انجام رفتارهای افراطی، مانند شعارهای مرگ پراکنانه، حمله و فحاشی به مخالفان و ایجاد درگیری فیزیکی.
• نفوذ فیزیکی در جمع‌های کوچک یا بزرگ و حضور در تظاهرات و انجام رفتارهای افراطی از طریق ایجاد بدبینی نسبت به برخی فعالان همان گروه و ترغیب یا تحت فشار قرار دادن دیگران برای مخالفت و دشمنی با آنان.

در موارد فوق، ایجاد موضوعات حاشیه‌ای، ایجاد رقابت‌های کاذب، ایجاد بدبینی در میان افراد تازه‌وارد نسبت به فعالیت سیاسی و در نهایت، کناره‌گیری آنان از فعالیت سیاسی، از جمله اهداف اولیه است.

به دلیل استقبال گسترده مردمی از رضا پهلوی، به‌ویژه از زمانی که او رهبری انقلاب ملی را پذیرفت، دستگاه‌های اطلاعاتی ـ امنیتی رژیم سرمایه‌گذاری بیشتری برای ضربه زدن به رضا پهلوی و تخریب چهره او انجام داده‌اند.

افراد نفوذی تلاش می‌کنند با حضور در تجمعات و راهپیمایی‌ها در خارج از کشور و گرفتن عکس برای خود، اعتبار کسب کنند و پس از به دست آوردن حداقل اطلاعات لازم درباره افراد و گروه‌های مورد نظر، با ظاهری تند و افراطی در حمایت از رضا پهلوی، اهدافی را که در بالا به آنها اشاره شد، گام‌به‌گام دنبال کنند. دشنام‌های جنسی، تهمت‌زنی، تهدید و شکنجه روحی از ویژگی‌های بخشی از این افراد است. یک نمونه:

• تشکیل گروه تلگرامی و تلاش سیستماتیک برای تخریب شخصیت، تهمت‌پراکنی، شکنجه روحی، بی‌اعتبار کردن مخالفان جمهوری اسلامی و به سکوت کشاندن آنان، حتی با حمله به مادران داغدار.

جمهوری اسلامی با نفوذ در میان مخالفان سیاسی خود، در پی نمایش قدرت و القای این تصور است که بر آنان اشراف و تسلط دارد. از این طریق تلاش می‌کند با ایجاد بی‌اعتمادی مردم عادی نسبت به نیروهای سیاسی، آنها را از سیاست زده کرده، از گرایش آنان به فعالیت سیاسی جلوگیری و بدبینی مردم نسبت به یکدیگر را گسترش دهد.

چه می‌توان کرد؟

قانون «پنج ثانیه مکث»

پیش از فوروارد کردن هر پست در شبکه‌های اجتماعی، «پنج ثانیه مکث» کنید و پرسش‌های زیر را از خود بپرسید:

• آیا منبع را می‌شناسم و معتبر است؟
• آیا این خبر یا محتوا را منبع معتبر دیگری نیز منتشر کرده است؟
• آیا ممکن است این محتوا عمداً برای تحریک احساسات تولید شده باشد؟ اگر پاسخ مثبت است، با چه هدفی؟
• آیا محتوایی که می‌بینم یا می‌شنوم با عقل و منطق همخوانی دارد؟
• آیا این محتوا جزئیات لازم و کافی، مانند زمان، مکان، چگونگی وقوع و اطلاعات روشنگر و بدون تناقض را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد؟

از افرادی که محتوای حاوی اتهام‌زنی، فحاشی، تهمت و تهدید تولید و شعارهای نفرت پراکنانه و مرگ باد... منتشر می‌کنند فاصله بگیرید و مطالب آنان را بازنشر نکنید.

چگونگی آشنا شدن با این افراد را مرور کنید و اگر آنان همچنان بر تخریب شخصیت، نفرت‌پراکنی و ترویج اندیشه‌ها و اقدامات افراطی اصرار دارند، رابطه خود را با آنان قطع کنید.

در برابر اقدامات افراطی یا محتوای جعلی که در بالا به آنها اشاره شد سکوت نکنید و هر جا لازم است درباره آنها روشنگری کنید.

همواره بر ارزش‌های انسانی، دموکراتیک و حقوق بشری که انقلاب ملی ایران نمایندگی می‌کند تأکید کرده و هر پندار، رفتار یا گفتاری را که با این ارزش‌ها در تعارض است، بلاک کنید.

تولید محتوای فیک

هم‌زمان با «پروژه نفوذ»، دستگاه‌های اطلاعاتی ـ امنیتی رژیم تلاش می‌کنند با تولید «محتوای فیک»، به آشفتگی روانی جامعه دامن بزنند و با طرح مطالب دروغ یا روایت‌های نیمه‌دروغ، جامعه را دچار فرسایش فکری کنند؛ به‌گونه‌ای که مردم نسبت به اخبار بی‌اعتماد شوند یا توانایی تشخیص اخبار معتبر از اخبار جعلی را به‌تدریج از دست بدهند.

افراد نفوذی رژیم نیز برای پیشبرد اهداف خود از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. از آنجا که یکی از ابزارهای اصلی پروژه نفوذ در فضای مجازی، تولید و انتشار محتوای جعلی است، آشنایی مقدماتی با این پدیده می‌تواند به تشخیص بهتر شیوه‌های نفوذ کمک کند.

«فیک» یعنی چه؟

واژه «فیک» از واژه انگلیسیfake گرفته شده و به معنای «جعلی»، «ساختگی» یا «تقلبی» است. تحلیل‌های رسانه‌ای نشان می‌دهد که اصطلاح «Fake News» پس از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال ۲۰۱۶ به‌طور گسترده وارد ادبیات رسانه‌ای و سیاسی جهان شد.

در میان شبکه‌های اجتماعی، تلگرام به‌دلیل نبود هرگونه نظام نظارتی، امکان انتشار محتوا برای صدها هزار نفر، ناشناس بودن کاربران و ساختار شبکه‌ای کانال‌ها، یکی از مهم‌ترین محیط‌های انتشار محتوای فیک است. این وضعیت در ایران شدیدتر است؛ زیرا تلگرام مهم‌ترین رسانه غیررسمی مردم برای اطلاع‌رسانی و هم‌زمان یکی از ابزارهای اصلی عملیات سایبری حکومت به شمار می‌رود.

چرا تلگرام محیط اصلی انتشار محتوای فیک است؟

تلگرام به دلیل ساختار فنی، امکان ناشناس ماندن کاربران و نظارت محدود بر محتوای عمومی، یکی از مهم‌ترین بسترهای انتشار اطلاعات نادرست و محتوای جعلی در جهان محسوب می‌شود. پژوهش‌های مختلف نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند.

تلگرام، برخلاف برخی شبکه‌های اجتماعی، نظام فراگیر و مؤثری برای راستی‌آزمایی یا برچسب‌گذاری اطلاعات نادرست ندارد؛ موضوعی که انتشار گسترده محتوای جعلی را آسان‌تر می‌کند.

گروه‌های تلگرام می‌توانند تا ۲۰۰ هزار عضو داشته باشند، در حالی که کانال‌ها، محدودیت مشخصی برای تعداد دنبال‌کنندگان ندارند.

تلگرام امکان فعالیت کاملاً ناشناس را فراهم می‌کند. همین ویژگی، انتشار محتوای فیک را تسهیل کرده و پیگیری قانونی منتشرکنندگان را بسیار دشوار می‌سازد.

به‌دلیل سانسور گسترده در ایران، تلگرام برای میلیون‌ها ایرانی جایگزین رسانه‌های آزاد شده است. هنگامی که یک پیام‌رسان نقش رسانه خبری را ایفا کند، انتشار اخبار جعلی در آن بسیار خطرناک‌تر خواهد بود.

تلگرام یکی از مهمترین بسترهای عملیات اطلاعاتی حکومت نیز به شمار می‌رود، از جمله از طریق:

• ایجاد هزاران کانال ناشناس؛
• انتشار روایت‌های هماهنگ؛
• حمله به مخالفان؛
• تولید اخبار جعلی درباره اعتراضات، زندانیان سیاسی یا چهره‌های اپوزیسیون؛
• ایجاد اختلاف میان مخالفان از طریق انتشار محتوای فیک هدفمند.

در ایران، نبود رسانه‌های مستقل موجب می‌شود اخبار جعلی دیرتر افشا شوند، کاربران عادی امکان راستی‌آزمایی کمتری داشته باشند و کانال‌های ناشناس عملاً نقش «خبرگزاری» پیدا کنند.

تلگرام در ایران یک از پیام‌رسانی محبوب است، اما از نظر میزان استفاده، پس از اینستاگرام قرار می‌گیرد و حدود ۲۸ میلیون کاربر از آن استفاده می‌کنند.

برخی ویژگی‌های تلگرام عبارت‌اند از:

• تلگرام یک پیام‌رسان است، نه یک شبکه اجتماعی.
• کانال‌ها یک‌طرفه‌اند و الگوریتم پیشنهاد محتوا ندارند.
• امکان ناشناس ماندن کاربران بسیار بالاست.
• در ایران، یکی از مهم‌ترین بسترهای انتشار سریع شایعات و محتوای فیک است.

تلگرام ابزار مهمی برای گروه‌های سیاسی، رسانه‌های غیررسمی و همچنین لشکر سایبری حکومت به شمار می‌رود.

وظیفه شهروند مسئول

شهروند مسئول، به‌ویژه فعالان سیاسی، باید در بازنشر یا فوروارد پیام‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کند، دقت و حساسیت زیادی داشته باشد.

محتواهای فیک تنها زمانی گسترش می‌یابند که مخاطب داشته باشند. هیچ محتوای فیکی بدون مشارکت کاربران گسترش پیدا نمی‌کند. اگر شهروندان از باز کردن، مشاهده و به‌ویژه بازنشر این محتواها خودداری کنند و دیگران را نیز نسبت به این پدیده آگاه سازند، می‌توان انتظار داشت که به‌تدریج دامنه انتشار آن کاهش یافته و تأثیر مخرب آن بر زندگی شخصی، سیاسی و اجتماعی شهروندان کمتر شود.